Antártika

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken

Antártika

Location Antarctica.svg
Daytoy a mapa ket agus-usar ti ortograpiko a panagpadakkel, ti asideg a polar a panagkita. Ti Abagatan nga Ungto ket asideg iti tengnga, nga dagiti longitud a nagsasabtan ti linia.

Kalawa (Mairaman amin)


(awan ti yelo)

(addaan ti yelo)

14,000,000 km2 (5,400,000 sq mi)[1]
280,000 km2 (110,000 sq mi)
13,720,000 km2 (5,300,000 sq mi)
Populasion
(permanente)
(saan a permanente)
maika-7
0
agarup a 1,000 - 5,000
Agkamkammatalek
Opisial nga inal-ala a teritotio Tulagan nga Antártika a Sistema
Nailatangan ti ti kalintegan a panagala
Dagiti sona ti oras Awan
UTC-03:00 (Graham a Daga laeng)
Internet TLD .aq
Kodigo ti panagtelepono Agkamkammatalek kadagiti nagina a pagilian kadagiti kota. (Maysa ti kasla daytoy ket ti +672.)

Nagsasabtan: 90°S 0°E / 90°S 0°E / -90; 0

Ti Antártika (Dumngegi/ænˈtɑrktɨkə/ wenno /ænˈtɑrtɨkə/)[2][3][Paamo 1] ket ti akin-abagatan unay a kontinente iti lubong, maisakupan na ti Abagatan nga Ungto. Mabirukan daytoy idiay Antártiko a rehion iti Akin-abagatan a Hemisperio, gangani nga abagatan amin iti Antártiko a Sirkulo, ken napalikmutan babaen ti Akin-abagatan a Taaw. Nga iti 14.0 a riwriw km2 (5.4 a riwriw sq mi), isu daytoy ti maikalima a kadakkelan ti kalawa a kontinente kalpasan ti Asia, Áprika, Amianan nga Amerika, ken Abagatan nga Amerika. Para iti panakaipadpada, ti Antártika ket gangani a mamindua ti kadakkel iti Australia. Agarup a 98% iti Antártika ket nasakupan ti yelo a nagtimbengan a 1 milia (1.6 km) ti kapuskol na.

Ti Antártika, iti katimbengan, ket isu ti kalamiisan, kamagaan, ken ti kaanginan a kontinente, ket isu ti addaan ti kangatuan a katimbengan ti kangatuan ti daga kadagiti amin a kontinente.[6] Ti Antártika ket nausigen a maysa a desierto, nga addaan ti tinawen a panagtudtudo iti laeng 200 mm (8 a pulgada) iti igid ti aplaya ken ti kaunegan iti daytoy a daga.[7] Ti temperatura idiay Antártika ket naabutan na ti −89 °C (−129 °F). Awan dagiti agnanayon nga agtaeng a tattao, ngem addan ti agarup a 1,000 agingga ti 5,000 a tattao nga agtaeng ti makatawen kadagidiay pagsukisukan nga estation a naiwaras iti dayta a kontinente. Dagiti laeng naampo iti kalamiisan nga organismo ti agbiag idiay, mairaman dagiti adu a kita ti algas, dagiti ayup (kas pagarigan dagiti tungaw, dagiti nematodo, dagiti pinguino, dagiti póka ken dagiti tardigrado), bakteria, kudetdet, dagiti mula, ken protista. No adda mulmula ditoy ti addaan laeng ket ti tundra.

Nupay dagiti mito ken panagipagpagarup a maipanggep ti Terra Australis ("Akin-abagatan a Daga") ket naibagbaga payen manipud idi taga-ugma, ti immuna a napasingkedan a panakakita ti kontinente ket sapsap a naawawat a naaramid idi 1820 baaben ti Ruso a panagbanniaga ni Fabian Gottlieb von Bellingshausen kenni Mikhail Lazarev idiay Vostok ken Mirny. Ti kontinente, nupay kasta, ket nabatbati a saan a naikaskaso kadagiti nabatbati a panawen ti maika-19 a siglo gapu ti makabusor nga enbironmentona, ken adayo a panakaisinsinana. Ti Antartika Tulag ket napirmaan idi 1959 babaen dagiti 12 a pagilian; iti tatta a panawen, 49 a pagpagilin ti nagpirma ti tulag. Ti tulag ket mangiparit kadagiti milisia nga aktibidad ken panagmina kadagiti minerales, mangiparit kadagiti nuklear ken ti panagibelleng kadagiti nuklear a rugit, agsuporta kadagiti sientipiko a panagsukisok, ken agsalaknib ti ekosona ti kontinente. Dagiti agdama nga eksperimento ket inararamid babaen dagiti sumurok a 4,000 sientista manipud kadagiti adu a pagilian.

Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti immuna a pormal a panaginagan ti nagan nga "Antártika" a kas ti maysa a kontinente a nagan idi panawen ti 1890 ket naidakamat babaen ti Eskoses kartograpo a ni John George Bartholomew.[8] Ti nagan nga Antártika ket isu ti nairomanisado a bersion ti Griego a kompuesto a balikas ti ἀνταρκτική (antarktiké), pemenino ti ἀνταρκτικός (antarktikos),[9] a kayatna asaoen ket "kasumbangir ti Artiko", "kasumbangir ti amianan".[10]

Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Ti balikas ket kinasigud a naibalikasan nga awan ti /k/, ngem ti panangiletra a panakaibalikas ket nagbalina a kadawyan. Ti "c" ket kinasigud a nainayon ti panangiletra para ti etimolohikal a rasrason ken naawatan a saan a silensio.[4][5]

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Ahensia ti Sentral nga Intelihensia ti Estados Unidos (2011). "Antártika". The World Factbook. Gobierno iti Estados Unidos. Naala idi 22 Oktubre 2011. 
  2. ^ Kolumbia Elektroniko a Ensiklopedia; McGraw-Hill Diksionario iti Sientipiko ken dagiti Teknikal a Banbanag. "Antarctica". Ti Nawaya a Diktionario. Farlex, Inc. Naala idi 19 Hulio 2011. 
  3. ^ "Panakaipalpalawag iti Antártika". Yahoo! Edukasion. Yahoo!. Naala idi 26 Hulio 2011. 
  4. ^ Crystal, David (2006). Ti Panakilaban para iti Inggles. Panagimalditan ti Unibersidad ti Oxford. p. 172. ISBN 9780199207640. 
  5. ^ Harper, Douglas. "Antártiko". Online nga Etimolohia a Diksionario. Naala idi 16 Nobiembre 2011. 
  6. ^ Nailian a Satelite, Datos, ken Pakaammo a Serbisio. "Nailian a Heopisikal a Sentro ti Datos". Gobierno ti Estados Unidos. Naala idi 9 Hunio 2006. 
  7. ^ Joyce, C. Alan (18 Enero 2007). "Ti Panagtaldiap ti Lubong: Dagiti Surpreso a Kinapudno". Ti Almanak ti Lubong. Naala idi 7 Pebrero 2009. 
  8. ^ Ni John George Bartholomew ken ti panakainagan ti Antártika, CAIRT Pablaak 13, Naiilian a Biblioteka ti Eskosia, Hulio 2008, ISSN 1477-4186, ken ti pay "The Bartholomew Archive". 
  9. ^ Liddell, Henry George; Scott, Robert, "Antarktikos", iti Crane, Gregory R., Ti Griego-Inggles a Leksikon, Dihital a Biblioteka ti Perseus, Tufts University, naala idi 16 Nobiembre 2011 
  10. ^ Hince, Bernadette (2000). Ti Antartika Diksionario. CSIRO Publishing. p. 6. ISBN 978-0-9577471-1-1. 

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Antártika idiay Wikimedia Commons