Baghdad

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Republika ti Irak
جمهورية العـراق
Jumhūriyyat al-‘Irāq
كۆماری عێراق
Komar-i ‘Êraq
Pasasao: الله أكبر (Arabiko)
"Allahu Akbar(transliterasion)
"God ti Kalatakan"
Nailian a kanta"Mawtini"
"موطني"
"Ti Pagiliak"

Kapitolio
(ken kadakkelan a siudad)
Baghdad
33°20′N 44°26′E / 33.333°N 44.433°E / 33.333; 44.433Nagsasabtan: 33°20′N 44°26′E / 33.333°N 44.433°E / 33.333; 44.433
Opisial a pagsasao
Nagan dagiti umili Iraki, Taga-Irak
Gobierno Pederal a parlamentario a republika
 -  Presidente Fuad Masum
 -  Nangruna a Ministro Haider al-Abadi
Lehislatura Konseho dagiti Pannakabagi
Pannakawayawaya manipud ti Nagkaykaysa a Pagarian
 -  Pagarian 3 Oktubre 1932 
 -  Nairangarang ti Repbulika 14 Hulio 1958 
 -  Agdama a Batay-linteg 15 Oktubre 2005 
Kalawa
 -  Dagup 437,072 km2 (Maika-59)
169,234 kd milia 
 -  Danum (%) 1.1
Bilang dagiti umili
 -  2014 karkulo 36,004,552[1][2] (Maika-36)
 -  Densidad 82.7/km2 (Maika-125)
183.9/kd mi
GDP (PPP) 2012 karkulo
 -  Dagup $242.5 bilion[3] (Maika-51)
 -  Tunggal maysa a tao $7,100[3] (Maika-114)
GDP (nominal) 2013 karkulo
 -  Dagup $229,327 bilion[3] (Maika-45)
 -  Tunggal maysa a tao $6,900[3] (Maika-83)
Gini (2007) 30.9 
HDI (2013) 0.642 (Maika-120)
Kuarta Dinar ti Irak (IQD)
Sona ti oras Pagalagadan nga Oras ti Arabia (UTC+3)
 -  Kalgaw (DST) saan a mapaliiw (UTC+3)
Agmaneho iti kanawan
Internet TLD .iq
Kodigo ti panagtelepono +964

Ti Baghdad (Arabiko: بغداد‎, Baġdād, IPA: [bæɣˈdæːd]) ket isu ti kapitolio ti Republika ti Irak, ken isu pay ti kabeddengganna a Probinsia ti Baghdad . Ti populasioan ti Baghdad manipud idi 2011 ket agarup a 7,216,040, a mangaramid daytoy ti kadakkelan a siudad idiay Irak,[4][5] ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay Arabo a Lubong (kalpasan ti Cairo, Ehipto), ken ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay Akinlaud nga Asia (kalpasan ti Tehran, Iran).

Daytoy ket mabirukan idiay igid ti Karayan Tigris, ti siudad ket nabangon idi maika-8 a siglo ken nagbalin a kapitolio ti Abasida a Kalipato. Iti uneg ti nabiit a pannakapartuatna, ti Baghdad ket nagbalin iti maysa nga adda ti naisangsangayan a kultura, komersio, ken kinasirib a sentro para iti Islamiko a Lubong. Daytoy ket maipatinayon ti panagibalbalayan kadagiti nadumaduma a nangruna nga akademiko nga institusion (a kas ti Kamara ti Saririt) ket nakaited ti siudad ti maysa a sangalubongan a pammadayaw a kas ti "Sentro ti Panagadal". Iti amin a panawen ti Nangato a Tengnga a Panpanawen, ti Baghdad ket naipanunotan idi nga isu ti kadakkelan a siudad iti lubong nga adda ti nakarkulo a populasion ti 1,200,000 a tattao.[6] Ti siudad ket kaaduan a nadadael babaen ti Mongol nga Imperio idi 1258, a nagbanagan ti panakaapday a nagtultuloy kadagiti amin a panawen ti sigsiglo gapu kadagiti kanayon a pangok ken dagiti adu a nagsasaruno nga imperio. Iti panakaibigbigan ti Irak a kas maysa a nawaya nga estado (dati a Britaniko a Bilin ti Mesopotamia) idi 1938, ti Baghdad ket nagin-inut a nakagun-od kadagiti dati a kadayegna a kas maysa a naisangsangayan a sentro ti Arabiko a Kultura.

Kadagiti kontemporario a panawen daytoy a siudad ket sagpaminsan a nakasango kadagiti nakaro a panakadadael dagiti patakder, a ti kinaudi ket gapu ti ganganaet a panasakup nga indauluan ti Amerika idi Marso 2003 a nagpaut aginggana idi 2011 ken ti simmaruno a sektario a ranggasan. Kadagiti naududi a tawtawen ti siudad ket kankanayon a nairamraman kadagiti insureksion nga aktibidad ken terorista a panagraraut.

Toponimo[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti nagan a Baghdad ket kasakbayan ti Islamiko ken ti punganayanna ket saan a nalawag, ngem daytoy ket mainaig kadagit dati a pagtaengan, nga awan dagitoy idi ti politka ken komersio a kabilegan. Ti nagan ket nabirukan idi a kas Baghdadu kadagiti rehistro ti Asirio kuneiporme ti maika-9 a siglo BC, ken iti Babiloniko a ladrilio a mngipakpakita ti Naarian a Selio ni Ari Nebuchadnezzar (maika-6 a siglo BC).[7]

Idi ti Abasida a kalipato nga al-Mansur ket nangbangon ti kompleto a baro a siudad para iti kapitoliona, isu ket nagpili ti nagan a Madinat al-Salaam wenno "Siudad ti Kappia". Daytoy ket isu idi ti opisial a nagan nga adda kadagiti sensilio, pagipadagsenan, ken dagiti sabsabali pay a nga opisial a panagus-usar, urayno dagiti kadawyan a tao ket nagtultuloyda a nagus-usar ti daan a nagan.[8][9] Babaen ti maika-11 asiglo, ti "Baghdad" ket nagbalin a gangani nga isu ti eksklusibo a nagan para iti naindayegan ti lubong a metropolis.

Adda dagiti dadduma a maisuppiatan a teoria ti etimolohia ti naisangsangayan a nagan a Baghdad. Ti kaaduan a nawatiwat a naawawat kadagitoy ke ti nagan ti maysa a Tengnga a Persiano[10][11][12][13][14][15][16] a kompuesto tiBag "god" + dād "naited", a maipatarus ti "inted ti Dios" wenno "sagut ti Dios", a nagtaudan ti Moderno a Persiano a Baɣdād. Daytoy pay ket masurotan iti Daan a Persiano.[17] Ti basbassit a mabalin a panagipagarup ket ti Persiano a kompuesto ti Bāğ "garden" + dād "nasayaat", a maipatarus ti "Ti nasayaat a hardin".[8][9]

Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]

Law-ang a pannkaimatangan iti Baghdad

Ti siudad ket mabirukan iti nawatiwat a tanap a ginudua babaen ti Karayan Tigris. Ti Tigris ket pisienna iti gudua ti Baghdad, a ti akindaya a gudua ket tinawtawagan iti 'Risafa' ken ti akinlaud a gudua ket naam-ammuan a kas ti 'Karkh'. Ti daga a nakabangonan ti siudad ket intero a gangani a nadalumpinas ket ababa ti ayanna, gapu ta ti taudanna ket dagiti nayanud a sedimento manipud kadagiti periodiko a dadakkel a layus a napasamak iti karayan.

Klima[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti Baghdad ket addaan iti subtropikal a namaga a klima (pannakaidasig ti klima ti Köppen BWh) ken daytoy ket, kadagiti termino kadagiti kanagtuan a temperatura, ket maysa kadagiti kapudotan a siudad iti lubong. Iti kalgaw manipud ti Hunio aginggana iti Agosto, ti natimbeng a kangatuan a temperatura ket mabalin a nagatngato a kas 44 °C (111 °F) a kuyogan babaen ti nadarang nga init: nairehistro metten it panagtudo iti basbassit ngem sangadosena a beses iti daytoy a paset ti tawen ken saan pay a nakalabes iti 1 milimetro (0.04 in).[18] Dagiti temperatura a manglabes iti 50 °C (122 °F) iti linong ket saan a karkarna a mangmangeg, ken uray iti rabii dagiti temperatura iti kalgaw ket manmanoda iti baba ti 24 °C (75 °F). Gapu ti dam-eg ket saan unay a nakaro (kadawyan nga ab-ababa ngem 10%) gapu ti kaadayo ti Baghdad manipud ti kalugnakan ti Persiano a Golpo, dagiti bagio ti tapok manipud kadagti desierto iti laud ket kadawyan a mapaspasamak iti las-ud ti kalgaw.

Ti kalamiisan ket addaan met kadagiti kalalainganna nga aldaw ken agdumaduma a rabii. Manipud ti Disiembre aginggana iti Pebrero, ti Baghdad ket addaan kadagiti kangatuan a temperatura iti natimbeng a 15.5 iti 18.5 °C (59.9 iti 65.3 °F), urayymet a dagiti ngato iti 70 °F (21 °C) ket mabalin met nga adda. Dagiti temperatura iti bigat ket mabalin met a nalamiis: ti natimbeng a kalamiis iti Enero ket 3.8 °C (38.8 °F) ngem dagiti nababa a temperatura a nababbaba ngem agyelo ket mabalin a mapasamak iti mamindua tunggal maysa a tawen.

Ti tinawen a panagtudtudo, ket gangani a mapasamak iti paset ti panawen manipud ti Nobiembre aginggana iti Marso, daytoy ket natimbeng iti 150 mm (5.91 in), ngem mabalin pay a nangatngato ngem 338 mm (13.31 in) ken nababbaba ngem 37 mm (1.46 in).[19] Idi Enero 11, 2008, adda bassit a niebe nga immuna a nagtinnag iti balasiw ti Baghdad.[20]

Klima para iti Baghdad
Bulan Ene Peb Mar Abr Mayo Hun Hul Ago Sep Okt Nob Dis Tawen
Rekord a kangato °C (°F) 24.8
(76.6)
27.1
(80.8)
30.9
(87.6)
38.6
(101.5)
43.5
(110.3)
48.8
(119.8)
50.0
(122)
49.9
(121.8)
47.7
(117.9)
40.2
(104.4)
35.6
(96.1)
25.3
(77.5)
50
(122)
Napipia a kangato °C (°F) 15.5
(59.9)
18.5
(65.3)
23.6
(74.5)
29.9
(85.8)
36.5
(97.7)
41.3
(106.3)
44.0
(111.2)
43.5
(110.3)
40.2
(104.4)
33.4
(92.1)
23.7
(74.7)
17.2
(63)
30.6
(87.1)
Inaldaw a katimbeng °C (°F) 9.7
(49.5)
12
(54)
16.6
(61.9)
22.6
(72.7)
28.3
(82.9)
32.3
(90.1)
34.8
(94.6)
34
(93)
30.5
(86.9)
24.7
(76.5)
16.5
(61.7)
11.2
(52.2)
22.77
(73)
Napipia a kababa °C (°F) 3.8
(38.8)
5.5
(41.9)
9.6
(49.3)
15.2
(59.4)
20.1
(68.2)
23.3
(73.9)
25.5
(77.9)
24.5
(76.1)
20.7
(69.3)
15.9
(60.6)
9.2
(48.6)
5.1
(41.2)
14.9
(58.8)
Rekord a kababa °C (°F) −11.0
(12.2)
−10.0
(14)
−5.5
(22.1)
−0.6
(30.9)
8.3
(46.9)
14.6
(58.3)
22.4
(72.3)
20.6
(69.1)
15.3
(59.5)
6.2
(43.2)
−1.5
(29.3)
−8.7
(16.3)
−11
(12.2)
Tudo mm (pulgada) 27.2
(1.071)
19.1
(0.752)
22.0
(0.866)
15.6
(0.614)
3.2
(0.126)
0
(0)
0
(0)
0
(0)
0
(0)
3.3
(0.13)
12.4
(0.488)
20.0
(0.787)
122.8
(4.835)
Napipia nga al-aldaw ti tudo (≥ 0.001 mm) 8 7 8 6 4 0 0 0 0 4 6 7 50
 % ti kadam-eg 71 61 53 43 30 21 22 22 26 34 54 71 42.3
Napipia a binulan dagiti oras ti lawag ti init 192.2 203.3 244.9 255.0 300.7 348.0 347.2 353.4 315.0 272.8 213.0 195.3 3,240.8
Taudan #1: World Meteorological Organization (UN)[21]
Taudan #2: Climate & Temperature[22]

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Dagiti Embahada ti ballasiw taaw ti Republika ti Irak: جريدة الصباح تنشر احصائية وزارة التخطيط لعدد نفوس سكان العراق لسنة
  2. ^ "Iraq". CIA Factbook. 
  3. ^ a b c d "Irak". International Monetary Fund. Enero 2012. Naala idi 2012-04-18. 
  4. ^ Ti karkulo ti populason ket nadumadumaam. Ti Encyclopædia Britannica ket agit-ited ti 2001 a populasion iti 4,950,000, ti 2006 Lancet a Reporta idi 2006 ket agit-ited ti 7,216,050 idi 2011.
  5. ^ "Dagiti siudad ken urbano a lugar idiay Irak nga adda ti sumoruk a populasion ti 100,000", Mongabay.com
  6. ^ "Listaan dagiti kadakkelan a siudad ti amin a panawen ti pakasaritaan". Wikipedia. 
  7. ^ http://www.atlastours.net/iraq/baghdad.html
  8. ^ a b "ما معنى اسم مدينة بغداد ومن سماه ؟". Seenjeem.maktoob.com. Naala idi 2010-04-27. 
  9. ^ a b "ما معنى (بغداد)؟ - تمت الإجابة عنه - Google إجابات". Egabat.google.com. Naala idi 2010-04-27. 
  10. ^ http://admin.iraqupdates.net/p_articles.php/article/35631
  11. ^ http://www.blackanthem.com/News/Fact_Sheets/Baghdad_Iraq10693.shtml
  12. ^ http://persiangulfstudies.com/en/index.asp?P=NEWS2&Nu=45
  13. ^ http://islam.about.com/cs/history/a/aa040703a.htm
  14. ^ http://www.iranicaonline.org/articles/baghdad-iranian-connection-1-pr-Mongol
  15. ^ http://books.google.com/books?id=rezD7rvuf9YC&pg=PA563&dq=%22Baghdad+name+middle+persian%22&hl=en&ei=eJ22Td_1OZSL4gaA_LTQDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CFQQ6AEwAw#v=onepage&q&f=false
  16. ^ http://books.google.com/books?id=i-4WhilzYkQC&pg=PA33&dq=%22Baghdad+godgiven%22&hl=en&ei=Ep62TfPrM4i74QaMwsncDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false
  17. ^ Guy Le Strange, "Ti Baghdad idi Las-ud ti Abasida a kalipato manipud ti Kontemporario nga Arabiko ken Persiano", pg 10
  18. ^ Monthly rainfall for Baghdad (WMO #40650)
  19. ^ Annual Rainfall Statistics for Baghdad (WMO #40650)
  20. ^ (AFP) – Enero 11, 2008 (2008-01-11). "Afp.google.com, First snow for 100 years falls on Baghdad". Afp.google.com. Naala idi 2010-04-27. 
  21. ^ "World Weather Information Service - Baghdad". World Meteorological Organization. Naala idi 2013-06-20. 
  22. ^ "Baghdad Climate Guide to the Average Weather & Temperatures, with Graphs Elucidating Sunshine and Rainfall Data & Information about Wind Speeds & Humidity:". Climate & Temperature. Naala idi 2011-12-25. 

Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]

Liblibro:

  • Pieri, Caecilia (2011). Baghdad Arts Deco: Architectural Brickwork, 1920-1950 (1st nga ed.). Ti Amerikano nga Unibersidad idiay Cairo a Pagmalditan. p. 160. ISBN 978-9774163562. 

"Dagiti Panagbanbaniaga idiay Asia ken Aprika 1325-135" babaen ni Ibn Battuta. "Gertrude Bell: dagiti Arabiano a diario,1913-1914." babaen ni Bell Gertrude Lowthian, ken O'Brien, Rosemary. "Dagiti Naipakasaritaan a Siuda ti Islamiko a lubong."babaen ni Bosworth, Clifford Edmund. "Otomano nga administrasion ti Irak, 1890-1908." babaen ni Cetinsaya, Gokhan. "Labus idiay Baghdad." babaen ni Garrels, Anne, lken Lawrence, Vint. "Ti laglagip ni Mayor-Heneral Apo Henry Creswicke Rawlinson." babaen ni Rawlinson, George.

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Baghdad idiay Wikimedia Commons