Baghdad

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Baghdad
Siudad
بغداد Baġdād
Ti Baghdad a tumantan-aw ti Tigris
Ti Baghdad a tumantan-aw ti Tigris
Ti Baghdad ket mabirukan idiay Irak
Baghdad
Baghdad
Nagsasabtan: 33°20′00″N 44°26′00″E / 33.33333°N 44.43333°E / 33.33333; 44.43333
Pagilian  Irak
Probinsia Baghdad
Nabangon 762 AD.
Nagpundar Abu Jafar al-Mansour
Gobierno
 • Kita Mayor-konsilo
 • Nagturay Agbalbalakad a Konsilo ti Siudad ti Baghdad
 • Mayor Saber Nabet Al-Essawi
Kalawa
 • Dagup 2,260.2 km2 (872.7 kd mi)
Kangato 34 m (112 pié)
Populasion
 • Karkulo (2011) 7,216,040
 • Ranggo Umuna
  [1][2]
Sona ti oras Pagalagadan nga Oras ti Arabia (UTC+3)
 • Kalgaw (DST) saan a masursurot (UTC)

Ti Baghdad (Arabiko: بغداد‎, Baġdād, IPA: [bæɣˈdæːd]) ket isu ti kapitolio ti Republika ti Irak, ken isu pay ti kabeddengganna a Probinsia ti Baghdad . Ti populasioan ti Baghdad manipud idi 2011 ket agarup a 7,216,040, a mangaramid daytoy ti kadakkelan a siudad idiay Irak,[1][2] ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay Arabo a Lubong (kalpasan ti Cairo, Ehipto), ken ti maikadua a kadakkelan a siudad idiay Lumaud nga Asia (kalpasan ti Tehran, Iran).

Daytoy ket mabirukan idiay igid ti Karayan Tigris, ti siudad ket nabangon idi maika-8 a siglo ken nagbalin a kapitolio ti Abasi a Kalipato. Iti uneg ti nabiit a panakapartuatna, ti Baghdad ket nagbalin iti maysa nga adda ti naisangsangayan a kultura, komersio, ken kinasirib a sentro para iti Islamiko a Lubong. Daytoy ket maipatinayon ti panagibalbalayann kadagiti nadumaduma a nangruna nga akademiko nga institusion (a kas ti Kamara ti Saririt) ket nakaited ti siudad ti maysa a sangalubongan apammadayaw a kas ti "Sentro ti Panagadal". Iti amin a panawen ti Nangato a Tengnga a Panpanawen, ti Baghdad ket naipanunotan idi nga isu ti kadakkelan a siudad iti lubong nga adda ti nakarkulo a populasion ti 1,200,000 a tattao.[3] Ti siudad ket kaaduan a nadadael babaen ti Mongol nga Imperio idi 1258, a nagbanagan ti panakaapday a nagtultuloy kadagiti amin a panawen ti sigsiglo gapu kadagiti kanayon a pangok ken dagiti adu a nagsasaruno nga imperio. Iti panakaibigbigan ti Irak a kas maysa a nawaya nga estado (dati a Britaniko a Bilin ti Mesopotamia) idi 1938, ti Baghdad ket nagin-inut a nakagun-od kadagiti dati a kadayegna a kas maysa a naisangsangayan a sentro ti Arabiko a Kultura.

Kadagiti kontemporario a panawen daytoy a siudad ket sagpaminsan a nakasango kadagiti nakaro a panakadadael dagiti patakder, a ti kinaudi ket gapu ti ganganaet a panasakup nga indauluan ti Amerika idi Marso 2003 a nagpaut aginggana idi 2011 ken ti simmaruno a sektario a ranggasan. Kadagiti naududi a tawtawen ti siudad ket kankanayon a nairamraman kadagiti insureksion nga aktibidad ken terorista a panagraraut.

Toponimo[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti nagan a Baghdad ket kasakbayan ti Islamiko ken ti punganayanna ket saan a nalawag, ngem daytoy ket mainaig kadagit dati a pagtaengan, nga awan dagitoy idi ti politka ken komersio a kabilegan. Ti nagan ket nabirukan idi a kas Baghdadu kadagiti rehistro ti Asirio kuneiporme ti maika-9 a siglo BC, ken iti Babiloniko a ladrilio a mngipakpakita ti Naarian a Selio ni Ari Nebuchadnezzar (maika-6 a siglo BC).[4]

Idi ti Abasi a kalipato nga al-Mansur ket nangbangon ti kompleto a baro a siudad para iti kapitoliona, isu ket nagpili ti nagan a Madinat al-Salaam wenno "Siudad ti Kappia". Daytoy ket isu idi ti opisial a nagan nga adda kadagiti sensilio, pagipadagsenan, ken dagiti sabsabali pay a nga opisial a panag-ususar, urayno dagiti kadawyan atao ket nagtultuloyda a nagus-usar ti daan a nagan.[5][6] Babaen ti maika-11 asiglo, ti "Baghdad" ket nagbalin a gangani nga isu ti eksklusibo a nagan para iti naindayegan ti lubong a metropolis.

Adda dagiti dadduma amaisuppiatan a teoria ti etimolohia ti naisangsangayan a nagan a Baghdad. Ti kaaduan a nawatiwat a naawawat kadagitoy ke ti nagan ti maysa a Tengnga a Persiano[7][8][9][10][11][12][13] a kompuesto tiBag "god" + dād "naited", a maipatarus ti "inted ti Dios" wenno "sagut ti Dios", a nagtaudan ti Moderno a Persiano a Baɣdād. Daytoy pay ket masurotan iti Daan a Persiano.[14] Ti basbassit a mabalin a panagipagarup ket ti Persiano a kompuesto ti Bāğ "garden" + dād "nasayaat", a maipatarus ti "Ti nasayaat a hardin".[5][6]

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ a b Ti karkulo ti populason ket nadumadumaam. Ti Encyclopædia Britannica ket agit-ited ti 2001 a populasion iti 4,950,000, ti 2006 Lancet a Reporta ket agit-ited ti 7,216,050 idi 2011.
  2. ^ a b "Dagiti siudad ken urbano a lugar idiay Irak nga adda ti sumoruk a populasion ti 100,000", Mongabay.com
  3. ^ "Listaan dagiti kadakkelan a siudad ti amin a panawen ti pakasaritaan". Wikipedia. 
  4. ^ http://www.atlastours.net/iraq/baghdad.html
  5. ^ a b "ما معنى اسم مدينة بغداد ومن سماه ؟". Seenjeem.maktoob.com. Naala idi 2010-04-27. 
  6. ^ a b "ما معنى (بغداد)؟ - تمت الإجابة عنه - Google إجابات". Egabat.google.com. Naala idi 2010-04-27. 
  7. ^ http://admin.iraqupdates.net/p_articles.php/article/35631
  8. ^ http://www.blackanthem.com/News/Fact_Sheets/Baghdad_Iraq10693.shtml
  9. ^ http://persiangulfstudies.com/en/index.asp?P=NEWS2&Nu=45
  10. ^ http://islam.about.com/cs/history/a/aa040703a.htm
  11. ^ http://www.iranicaonline.org/articles/baghdad-iranian-connection-1-pr-Mongol
  12. ^ http://books.google.com/books?id=rezD7rvuf9YC&pg=PA563&dq=%22Baghdad+name+middle+persian%22&hl=en&ei=eJ22Td_1OZSL4gaA_LTQDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CFQQ6AEwAw#v=onepage&q&f=false
  13. ^ http://books.google.com/books?id=i-4WhilzYkQC&pg=PA33&dq=%22Baghdad+godgiven%22&hl=en&ei=Ep62TfPrM4i74QaMwsncDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false
  14. ^ Guy Le Strange, "Ti Baghdad idi Las-ud ti Abasi a kalipato manipud ti Kontemporario nga Arabiko ken Persiano", pg 10

Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]

Liblibro:

  • Pieri, Caecilia (2011). Baghdad Arts Deco: Architectural Brickwork, 1920-1950 (1st nga ed.). Ti Amerikano nga Unibersidad idiay Cairo a Pagmalditan. p. 160. ISBN 978-9774163562. 

"Dagiti Panagbanbaniaga idiay Asia ken Aprika 1325-135" babaen ni Ibn Battuta. "Gertrude Bell: dagiti Arabiano a diario,1913-1914." babaen ni Bell Gertrude Lowthian, ken O'Brien, Rosemary. "Dagiti Naipakasaritaan a Siuda ti Islamiko a lubong."babaen ni Bosworth, Clifford Edmund. "Otomano nga administrasion ti Irak, 1890-1908." babaen ni Cetinsaya, Gokhan. "Labus idiay Baghdad." babaen ni Garrels, Anne, lken Lawrence, Vint. "Ti laglagip ni Mayor-Heneral Apo Henry Creswicke Rawlinson." babaen ni Rawlinson, George.

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Baghdad idiay Wikimedia Commons