Baro a Selanda

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Baro a Selanda
Aotearoa
Nailian a kanta

"Apo Dios Ikanawam ti Baro a Selanda"
"Apo Dios Isalakanmo ti Reina"[n 1]
Ti hemisperio a naipatengnga idiay Baro a Selanda
Ti hemisperio a naipatengnga idiay Baro a Selanda
Kapitolio Wellington
41°17′S 174°27′E / 41.283°S 174.450°E / -41.283; 174.450Nagsasabtan: 41°17′S 174°27′E / 41.283°S 174.450°E / -41.283; 174.450
Kadakkelan a siudad Auckland
Opisial a pagsasao Ingglés (95.9%)[n 2]
Māori (4.2%)
Senial a pagsasao ti Baro a Selanda (0.6%)
Nailian a pagsasao Ingglés (98%)
Patneng a grupo  78% Europeano/Dadduma oay[n 3]
14.6% Māori
9.2% Asiano
6.9% Tattao ti pasipiko
Nagan dagiti umili Taga-Baro a Selanda,
Kiwi (panagsarsarita)
Gobierno Unitario a parliamentario a batay-linteg a monarkia
 -  Monarkia Isabel II
 -  Gobernador-Heneral Sir Jerry Mateparae
 -  Kangrunaan a Ministro John Key
Panagwaywayas manipud ti Nagkaykaysa a Pagarian[n 4] 
 -  Batay-linteg a Tignay ti Baro a Selanda 1852 17 Enero 1853 
 -  Pagturayan 26 Septiembre 1907 
 -  Alagaden iti Westminster 11 Disiembre 1931 (naampon idi 25 Nobiembre 1947) 
 -  Batay-linteg a Tignay 1986 13 Disiembre 1986 
Kalawa
 -  Dagup 268,021 km2 (Maika-75)
103,483 kd milia 
 -  Danum (%) 1.6[n 5]
Bilang dagiti umili
 -  Septiembre 2011 karkulo 4,414,400[5] (Maika-22)
 -  2006 senso 4,027,947[6] 
 -  Densidad 16.5/km2 (Maika-202)
42.7/kd mi
GDP (PPP) 2011 karkulo
 -  Dagup $122.193 billion[7] 
 -  Tunggal maysa a tao $27,668[7] 
GDP (nominal) 2011 karkulo
 -  Dagup $161.851 bilion[7] 
 -  Tunggal maysa a tao $36,648[7] 
Gini (1997) 36.2[8] (kalalainganna
HDI (2011) increase 0.908[9] 
(nangato unay) (Maika-5)
Kuarta Doliar ti Baro a Selanda (NZD)
Sona ti oras NZST[n 6] (UTC+12)
 -  Kalgaw (DST) NZDT (UTC+13)
(Sep aginggana ti Abr)
Porma ti petsa aa/bb/tttt
Agmaneho iti kanigid
Internet TLD .nz[n 7]
Kodigo ti panagtelepono +64

Ti Baro a Selanda (Inggles: New Zealand) (Māori: Aotearoa) ket maysa nga isla a pagilian a mabirukan idiay abagatan a laud ti Taaw Pasipiko. Ti heograpiko a pakabuklan daytoy a pagilian ket buklen ti dua a kangrunaaan a bagi ti dagdaga iti Amianan ken Anagatan nga is-isla ‒ ken dagiti adu pay a babassit nga is-isla. Naisanglad ti Baro a Selanda ti 1,500 kilometro (900 mi) a daya iti Australia ti ballasiw ti Baybay Tasman ken ti agarup a 1,000 kilometro (600 mi) nga abagatan dagiti isla a pagilian ti Pasipiko iti Baro a Kaledonia, Fiji, ken Tonga. Gapu ti kaadayona, isu daytoy ti kaudian a nataengan ti tattao.

Dagiti Polinesio ket tinaenganda ti Baro a Selanda idi 1250–1300 CE ken nakaparang-ayda ti naisangsangayan a Māori a kultura, kendagiti Europeano ket immunada a nakadanon idi 1642 CE. Ti panangiyam-ammo ti patatas ken dagiti maskit ket nangirugi kadagiti yaalsa kadagiti Māori idi las-ud ti kasapaan ti maika-19 a siglo, a nangiturongan dagiti suppiat ti tribu a Maskit a Gubgubat. Idi 1840 dagiti Britaniko ken Māori ket nagpirmada ti maysa a tulagan a nangaramid ti Baro a Selanda a kas maysa a kolonia ti Britaniko nga Imperio. Ti bilang dagiti imigrante ket immad-adu unay ken dagiti suppiat ket kimmaro kadagiti Gubgubat ti Baro a Selanda, a nagbanagan iti adu a panagala kadagiti daga ti Māori idiay tengnga ti Amianan nga Isla. Ti ekonomiko a panagsagsagaba ket sinarunuan babaen dagiti paset ti panawen iti politikal a reporma, nga addan ti ti pannakagun-od ti babbai a makabutos idi las-ud ti tawtawen ti 1890, ken ti maysa a nam-ay nga estado a naipatpatakder manipud idi tawtawen ti 1930. Kalpasan ti Sangalubongan a Gubat II, ti Baro a Selanda ket kimmaddua iti Australia ken ti Estados Unidos iti seguridad a tulagan ti ANZUS, urayno ti Estados Unidos iti kalpasan daytoy, aginggana idi 2010, ket pinasardengna ti tulagan idi ti Baro a Selanda ket nangiparit kadagiti armas a nuklear. Ti Baro a Selandad ket paset ti pannakibingbingayan ti intelihensia kadagiti Angloesperio a pagilian, ti UKUSA a Tulagan. Dagiti Tga-Baro a Selanda ket agragrag-oda ti maysa a kangatuan nga alagaden ti panagbiag iti lubong idi tawtawen ti 1950, ngem idi tawtawen ti 1970 daytoy ket nakakitan ti nakaro a a resesions, a pinakaro babaen kadagiti kellat ti petroleo ken ti iseserrek ti Nagkaykaysa a Pagarian iti Ekonomiko a Komunidad ti Europa. Ti pagilian ket napan iti nangruna nga ekonomiko a panabalbaliw idi las-ud ti tawtawen ti 1980, a nnagibaliw daytoy manipud ti maysa a protktionista iti maysa a liberalisado a nawaya a panagtagilako nga ekonomia. Dagiti pagtagilakuan ti Baro a Selanda kadagiti eksport ti agrikultura ket immadu a nagdumaduma manipud idi tawtawen ti 1970, nga adda idi ti kaaduan nga eksport ti dutdut ket sinukatan ti babaen ti paggatasan a produkto, karne, ken bino.

Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Ti "Apo Dios Isalakanmo ti Reina" ket opisial a nailian a kanta ngem mapasap a maus-usar laeng kadagiti naarian ken bise a naarian a paspasamak.[1][2]
  2. ^ Ti porsiento ti pagsasao ket agnayon ti adadu ngem 100% gaputa adu dagiti tattao nga agsasao ti ad-adu ngen maysa a pagsasao. Saanda nga iraman dagiti saan a mausar a sungbat ken dagiti saan nga agsao ti pagsasao (a kas dagiti ubbing unay nga agsao).
  3. ^ Ti porsiento ti etnisidad ket agnayon ti sumurok a 100% gapu ta adu dagiti tattao a nainaganan nga adadu ngen maymaysa nga etniko a grupo.[3]
  4. ^ Adda dagiti adu a petsa a mangibaga ti panagwayawayas (kitaen ti Pananagwayawayas iti Baro a Selanda).
  5. ^ Ti pannakaitutop ti lugar iti Baro a Selanda (malaksid dagiti estuario) dagiti nasakupan ti karayan, dagiti danaw ken dagiti alog, manipud kadagiti bilang ti Kelleb ti Kasisigud a Datos ti Baro a Selanda,[4] ket (357526 + 81936) / (26821559 – 92499–26033 – 19216) = 1.6%. No dagiti nalukatan nga estuario a danum, manglares, ken dagiti naapgadan a mulmula ket mairaman, ti bilang ket 2.2%.
  6. ^ Ti Is-isla ti Chatham ket addaan ti sabali a sona ti oras, 45 minuto nga umuna ngem ti Baro a Selanda.
  7. ^ Dagiti teritorio iti Niue, ti Is-isla ti Cook ken Tokelau ket adda bukodda a cctlds, .nu, .ck ken .tk respectively.

Dagiti dakamat[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ "Dagiti Nailian a Kanta ti Baro a Selanda". Ministro para iti Kultura ken Tinawtawid. Naala idi 17 Pebrero 2008. 
  2. ^ "Pagalagadan para iti panag-usar kadagiti Nailian a Kanta ti Baro a Selanda". Ministro para iti Kultura ken Tinawtawid. Naala idi 17 Pebrero 2008. 
  3. ^ Didham, Robert; Potter, Deb (Abril 2005). Pannakaawat ken Panagobra iti Datos ti Etnisidad. Estadistika ti Baro a Selanda. ISBN 9780478315059. Naidulin manipud ti kasisigud idi 25 Nobiembre 2007. Naala idi 19 Septiembre 2010. 
  4. ^ "Ti Kelleb ti Kasisigud a Datos ti Baro a Selanda". Kelleb ti Kasisigud a Datos ti Baro a Selanda 2. Ministro ti Katutubo ti Baro a Selanda. 1 Hulio 2009. Naala idi 26 Abril 2011. 
  5. ^ "Karkulo ti Nailian a Populasion: Pagkapat ti Septiembre 2011". Dagiti Estadistika ti Baro a Selanda. 14 Nobiembre 2011. Naala idi 15 Nobiembre 2011. 
  6. ^ "QuickStats a Maipanggep ti Populasion ken Pagtaengan idiay Baro a Selanda: Dagiti bilang ti populasion". 2006 Snso. Dagiti Estadistika ti Baro a Selanda. Naala idi 14 Abril 2011. 
  7. ^ a b c d "Baro a Selanda". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 2012-04-20. 
  8. ^ "Equality and inequality: Gini index". Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2009. Programa ti Panagrangrang-ay ti Nagkaykaysa a Pagpagilian]]. Naala idi 14 Abril 2011. 
  9. ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2011". Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi 2011-11-02. 

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  • Alley, Roderic (2008). Ti Baro a Selanda iti Lubong a Pannakibiang iti IV 1990-2005. Unibersidad ti Victoria a Pagmalditan. 
  • Bain, Carolyn (2006). Baro a Selanda. Lonely Planet. ISBN 1-74104-535-5. 
  • Garden, Donald (2005). Stoll, Mark, ed. Australia, Baro a Selanda, ken ti Pasipiko: ti maipapan ti enbiromento a pakasaritaan. Katutubo ken dagiti Kagimongan ti Tao. ABC-CLIO/Greenwood. ISBN 978-1-57607-868-6. 
  • Kennedy, Jeffrey (2007). "Panangidaulo ken Kultura idiay Baro a Selanda". Iti Chhokar, Jagdeep; Brodbeck, Felix; House, Robert. Kultura ken Panangidaulo iti Ballasiw ti Lubong: Ti GLOBO Libro kadagiti Nasayaat a Panagadal kadagiti 25 a Kagimongan. US: Psychology Press. ISBN 978-0-8058-5997-3. 
  • Hay, Jennifer; Maclagan, Margaret; Gordon, Elizabeth (2008). Dagiti dialekto titi Inggles: Inggles ti baro a Selandah. Unibersidad ti Edinburgh a Pag,malditan. ISBN 978-0-7486-2529-1. 
  • King, Michael (2003). Ti Penguin a Pakasaritaan ti Baro a Selanda. Baro a Selanda: Penguin Books. ISBN 978-0-14-301867-4. 
  • Mein Smith, Philippa (2005). Ti Ababa a Pakasaritaan ti Baro a Selanda publisher=Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. Australia. ISBN 0-521-54228-6. 

Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]