España

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
(Naibaw-ing manipud iti Espania)
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Pagarian iti España
Reino de España
Pasasao: "Plus Ultra"  (Latin)
(Ilokano: Sumaruno iti Labes)
Nailian a kanta"Marcha Real"  (Espaniol)[paammo 1]
(Ilokano: Naarian a Martsa)
Lokasion iti  España  (nangisit a berde)– idiay Europa  (berde ken nangisit a kolordapo)– idiay Kappon ti Europa  (berde)  —  [Sarita]
Lokasion iti  España  (nangisit a berde)

– idiay Europa  (berde ken nangisit a kolordapo)
– idiay Kappon ti Europa  (berde)  —  [Sarita]

Kapitolio
(ken kadakkelan a siudad)
Madrid
40°26′N 3°42′W / 40.433°N 3.700°W / 40.433; -3.700Nagsasabtan: 40°26′N 3°42′W / 40.433°N 3.700°W / 40.433; -3.700
Opisial a pagsasao Espaniol[paammo 2]
Mabigbig a rehional 
a pagsasao
Basko, Katalán/Balensiano, Galego ken Aranes (Oksitano)
Nagan dagiti umili Espaniol, Kastila
Gobierno Unitario a parlamentario a batay-linteg a monarkia
 -  Ari Juan Carlos I
 -  Kangrunaan a Ministro Mariano Rajoy
Lehislatura Cortes Generales
 -  Ngato a Kamara Senado
 -  Baba a Kamara Kongreso dagiti Deputado
Pannakabangon Maika-16 a siglo 
 -    Tinawtawid a petsa 569 (panagpangato idiay trono ni Liuvigild
 -    Dinastiko 1479 
 -    De facto 1516 
 -    De jure 1715 
 -    Nailian nga estado 1812 
 -    Batay-linteg a demokrasia 1978 
Kalawa
 -  Dagup 504,030 km2 (Maika-51)
195,364 kd milia 
 -  Danum (%) 1.04
Bilang dagiti umili
 -  2010 karkulo 46,030,109[1] (Maika-27)
 -  Densidad 93/km2 (Maika-106)
231/kd mi
GDP (PPP) 2011 karkulo
 -  Dagup $1.413 trilion[2] (Maika-13)
 -  Tunggal maysa a tao $30,622[2] (Maika-28)
GDP (nominal) 2011 karkulo
 -  Dagup $1.536 trillion[2] (Maika-12)
 -  Tunggal maysa a tao $33,298[2] (Maika-26)
Gini (2005) 32[3] 
HDI (2011) increase 0.878[4] 
(nangato unay) (Maika-23)
Kuarta Euro ()[paammo 3] (EUR)
Sona ti oras CET[paammo 4] (UTC+1)
 -  Kalgaw (DST) CEST[paammo 5] (UTC+2)
Pakaammo a ti Is-isla ti Kanario ket addaan ti sabali a sona ti oras
Porma ti petsa dd.mm.yyyy (Espaniol; CE)
Agmaneho iti kanawan
Internet TLD .es[paammo 6]
Kodigo ti panagtelepono 34

Ti España (Dumngegi/ˈspn/ spayn; Espaniol: España, pannakabalikas: [esˈpaɲa] ( denggen)), opisial a ti Pagarian iti España (Espaniol: Reino de España),[paammo 7][5] ket maysa a naturay nga estado ken maysa a kameng iti Kappon ti Europa a mabirukan idiay abagatan a laud nga Europa idiay Iberiko a Peninsula. Ti kangrunaan a dagana ket nabeddengan iti abagatan ken daya babaen ti Baybay Mediteraneo malaksid ti bassit a daga a nagbeddengan ti Ballasiw Taaw a Teritorio ti Britaniko iti Gibraltar; iti amianan babaen ti Pransia, Andorra, ken ti Luek Biskaya; ken iti amianan a laud ken laud babaen ti Taaw Atlantiko ken Portugal.

Ti Espaniol a teritorio ket mairaman pay ti Is-isla ti Balear idiay Mediteraneo, ti Is-isla ti Kanario idiay Taaw Atlantiko idiay pantar ti Aprika, ken dagiti dua a naturay a siudad idiay Amianan nga Áprika, Ceuta ken Melilla, a nabeddengan ti Morocco. Maysa pay, ti ili iti Llívia ket maysa nga Espaniol nga exclave a naisanglad ti uneg ti Pranses a teritorio. Nga addaan ti kalawa a 504,030 kuadrado kilometro (194,610 sq mi), isu daytoy ti maikadua a kadakkelan a pagilian idiay Lumaud a Europa ken ti Kappon ti Europa kalpasan ti Pransia, ken ti maikapat a kadakkelan a pagilian idiay Europa kalpasan ti Rusia, Ukrania ken Pransia.

Gapu ti lokasionna, ti teritorio ti España ket suheto ti adu nga akin ruar nga impluensia manipud dagiti prehistoria a panawen ken aginggana ti panakabalinna a maysa a pagilian. Ti España ket rimsua a kas maysa a naipagtitipon a pagilian idi maika-15 a siglo, kalpasan ti panagasawa iti Katoliko a Monarkia ken ti panakalpas ti panagparukma manen, wenno Reconquista, iti Iberiko a peninsula idi 1492. Daytoy ket nangruna pay a nagtaudan iti impluensia kadagiti sabsabali a rehion, naipangpangruna idi agdama a moderno a panawen, idi nagbalin a globo nga imperio a nangibati kadagiti legado iti sumurok a 500 a riwriw a nga agsasao ti Espaniol tatta nga aldaw, a makaaramid daytoy ti maikadua akaaduan ti mangisasao nga umuna a pagsasao.

Ti España ket maysa a demokrasia a naurnong iti porma iti maysa a parlamentario a gobierno babaen ti maysa a batay-linteg a monarkia. Daytoy ket maysa a narang-ay a pagilian nga addaan ti maika sangapulo ket dua a kadakkelan nga ekonomia iti lubong babaen ti nominal a GDP, ken nagato unay a pagalagadan ti panagbiag, a mairaman a ti maika sangapulo a kangatuan a ranggo ti pagsurotan ti kasayaat ti panagbiag iti lubong, manipud idi 2005. Kameng daytoy iti Nagkaykaysa a Pagpagilian, Kappon ti Europa, NATO, OECD, ken ti WTO.

Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti pudno a naggapuan ti nagan nga España ken "Espaniol" ket nasuppiatan. Ti taga-ugma a Romano a nagan para iti Iberiko, Hispania, ket naala manipud ti naidaniw a balikas a Hesperia a mangitudo ti España, nga agiballatek ti Griego puot iti Italia a kas maysa a "lumaud a daga" wenno "daga iti lumlumnek nga init" (Hesperia, Εσπερία iti Griego) ken España, a daytoy ket adadayo pay ngem ti laud, a kas ti Hesperia ultima.[6]

Daytoy ket baka kapadpada pay ti Puniko Ispanihad, a kayat na a saoen ket "daga dagiti koneho" wenno "igid", maysa a reperensia iti lokasion ti España idiay gibus ti Mediterraneano; Ti Romana a naaramid a sensilio iti daytoy a rehion manipud ti panagturay ni Hadrian ket agipakpakita ti maysa a babai a langa nga addaan ti koneho iti sakana.[7] Adda pay dagiti agibagbaga a ti balikas nga España ket naala manipud ti Basko a balikas nga Ezpanna a kayatna a saoen ket ti "igid" wenno "nagbeddengan", maysa pay a reperensia a ti kinapudno a ti Iberiko a peninsula ket buklenna ti abagatan a laud iti kontinente ti Europa.[6]

Ti humanista a ni Antonio de Nebrija ket nangigay-at a ti balikas a Hispania ket naggapu ti Iberiko a balikas a Hispalis, a kayatna a saoen ket ti "siudad iti lumaud a lubong". Ni Jesús Luis Cunchillos ket nangisuppiat a ti ramut ti balikas a span ket ti Penisia a balikas ti spy, a kayatna a saoen ket ti "agpanday kadagiti metal". Ngarud ket ti i-spn-ya ket kayatna a saoen ket "ti daga a pagpandayan kadagiti metal".[8]

Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Agserbi pay daytoy a kas ti Naarian a kanta
  2. ^ Dagiti dadduma a naturay a komunidad, Katalán, Balensiano, Galego, Basko ken Aranes (Oksitano) ket dagiti kumadua nga opisial a pagsasao. Aragones, Asturiano ken Leones ket addaan ti bassit nga opisial a pannakabigbig
  3. ^ Sakbay ti 1999 (babaen ti linteg, 2002) : Espaniol a Peseta.
  4. ^ Malaksid ti Is-isla ti Kanario, a mangsursurot ti WET (UTC) iti nalamiis a tiempo.
  5. ^ Malaksid ti Is-isla ti Kanario, a mangsursurot ti WEST (UTC+1) iti kalgaw a tiempo.
  6. ^ Ti .eu a turayan ket maus-usar pay, a pinakibinbinningay kadagiti kameng nga estado ti Kappon ti Europa. Ti pay, .cat a pagturayan ket naus-usar kadagiti teritorio nga agsasao ti Katalan.
  7. ^ Idiay España, dagiti sabsabali a pagsasao ket opisial a mabigbigan a maitunos ti linteg a patneng a (rehional) a pagsasao babaen ti Europeano a Dokumento ti linteg para iti Rehional wenno dagiti Rehional a Pagsasao. Iti tunggal maysa kadagitoy, ti opisial a nagan ti España ket dagiti sumaganad:

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ "Opisial a Bilbilang ti Populasion ti España. Ti populasion idi 1 Abril 2010". Instituto Nacional de Estadística de España. Naala idi 5 Hulio 2010. 
  2. ^ a b c d "España". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 5 Nobiembre 2011. 
  3. ^ "CIA World Factbook". Naala idi 13 Agosto 2008. 
  4. ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2011". Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2011. Naala idi 5 Nobiembre2011. 
  5. ^ Ti Espaniol a Batay-linteg ket saan nga agipatakder ti aniaman a nagan para iti España, nupay ti balikas nga España, Estado español (Estado nga Espaniol) ken Nación española (Pagilian nga Espaniol) ket maus-usar kadagiti dokumento. Uray ngarud, ti Espaniol a Ministro iti Ganganaet a Pannakibiang ket nangipatakder ti maysa a bilin a naipablaak idi 1984 a ti denominasion nga España ken Reino de España (Pagarian iti España) ket agpadpada a umisu a mangidutoken ti España kadagiti internasional a tultulag. Daytoy a balikas, Pagarian iti España, ket kaaduan nga inus-usar babaen dagiti gobierno kadagiti amin a nailian ken internasional a pannakibiang, a mairaman dagiti ganganaet a tulag ken dagiti pay opisial a nailian a dokumento, nga isu daytoy ket mabigbigan a kas ti opisial a nagan babaen dagiti adu nga internasionaland nga organisasion. Acuerdo entre el Reino de de España y Nueva Zelanda, Acuerdo entre el reino de España y el reino de Marruecos}; lisensia pammalubos Tratado de la Unión Europea
  6. ^ a b Anthon, Charles (1850). Maysa a sistema iti taga-ugma ken mediebal a heograpia para iti panag-usar kadagiti pagadalan ken kolehio. New York: Harper & Brothers. p. 14. 
  7. ^ Burke, Ulick Ralph (maika-2 nga edision, 2008). Maysa a pakasaritaan ti España manipud kadagiti Umuna a Panawen aginggana ti ipupusay ni Fernando ti Katoliko, Tomo 1. Londres: Longmans, Green & Co. p. 14. ISBN 978-1-4437-4054-8. 
  8. ^ # ↑ Linch, John (direktor), Fernández Castro, María Cruz (del segundo tomo), Historia de España, El País, volumen II, La península Ibérica en época prerromana, pg. 40. Dossier. La etimología de España; ¿tierra de conejos?, ISBN 978-84-9815-764-2

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti España idiay Wikimedia Commons