Karayan Amasona

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Nagsasabtan: 0°10′0″S 49°0′0″W / 0.16667°S 49.00000°W / -0.16667; -49.00000
Amasona
Apurímac, Enea, Tambon, Ucayaliy, Amazonas, Solimões
Mouths of amazon geocover 1990.png
Sabangan ti Karayan Amasona
Dagiti pagilian Brasil, Colombia, Peru
Rehion Abagatan nga Amerika
Dagiti tributario
 - kanigid Marañón, Japurá/Caquetá, Rio Negro/Guainía, Putumayo
 - kanawan Ucayali, Purus, Madeira, Xingu, Tocantins
Siudad Iquitos (Peru); Leticia (Colombia); Manaus (Brasil)
Santarém ken Belém do Pará (Brasil)
Macapa (Brasil)
Taudan Kabanbanatayan nga Andes
 - lokasion Nevado Mismi, Arequipa, Peru
 - kangato 5,170 m (16,962 pié)
 - nagsasabtan 15°31′5″S 71°45′55″W / 15.51806°S 71.76528°W / -15.51806; -71.76528
Sabangan Taaw Atlantiko
 - kangato 0 m (0 pié)
 - nagsasabtan 0°10′0″S 49°0′0″W / 0.16667°S 49.00000°W / -0.16667; -49.00000 [1]
Kaatiddog 6,400 km (4,000 mi) karkulo
Labneng 7,050,000 km2 (2,720,000 kd mi) karkulo
Panagayus
 - natimbengan 209,000 m3/s (7,381,000 ku pié/s) karkulo
Mapa a mangipakpakita ti pagayusan a labneng ti Amasona nga adda ti Karayan Amasona a namarisan
Tumtumpaw a purok ti Amasona, Iquitos.

Ti Karayan Amasona (US play /ˈæməzɒn/ wenno UK /ˈæməzən/; Espaniol ken Portuges: Amazonas) iti Abagatan nga Amerika ket isu ti maikadua a kaatiddogan [2]a karayan iti lubong aken ti kadakkelan babaen ti panagayus ti danum iti natimbengan a panagayus a dakdakel ngem ti urayno itipon dagiti pito a sumaruno a kadakkelan akarayan (saan amairaman ti Madeira ken Rio Negro, a dagitoy ket tributario ti Amasona). Ti Amasona, nga adda ti kadakkelan a pagayusan a labneng iti lubong, ti agarup a 7,050,000 kuadrado kilometro (2,720,000 sq mi), a daytoy ket mangidagup para iti agarup a maysa a panglima ti dagup a panagayus ti karayan iti lubong.[3][4]

Kadagiti kanagtuan a pakagayatanna, ti ngato ti nagsasabtan ti Karayan Negro, ti Amasona ket tinawtawagan a Solimões idiay Brasil; nupay kasta, isiay Peru, Colombia ken Ecuador, ken dagiti pay dadduma nga agsasao ti Espaniol a lubong, daytoy a karayan ket sapasap a tinawtawagan ti Amasona idiay agpababa a pagayusanna manipud ti nagsasabtan ti karayan Marañón ken Ucayali idiay Peru. Ti karayan Ucayali-Apurímac a sistema ket naipanunotan a kas ti kangrunaan ataudan ti Amasona.

Ti kalawa ti Amasona ket naidumadumaan ti nagbaetan ti a 1.6 ken 10 kilometro (1.0 ken 6.2 mi) iti ababaw nga agpang, ngem daytoy ket dumakdakkel iti las-ud ti nabasa a tiempo iti 48 kilometro (30 mi) wenno adadu pay. Ti karayan ket sumrek ti Taaw Atlantiko iti nalawa a estuario ti agarup a 240 kilometro (150 mi) a kalawa. Ti sabangan ti kangrunaan a sanga ket 80 kilometro (50 mi).[5] Gapu kadagiti nawatiwat a rukrukodna,daytoy ket sagpaminsan a makunkuna a Ti Karayan Baybay. Ti immuna a rangtay ti karayan Amasona a sistema (idiay rabaw ti Rio Negro) ket nalukatan idi 10 Oktubre 2010. Daytoy ket adda idiay ruar ti Manaus.

Lugar a pagayusan ti danum[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti Labneng Amasonan, ti kadakkelan iti lubong, ket sakupenna ti agarup a 30% iti Abagatan nga Amerika, ti maysa a kalawa iti agarup a 7,050,000 kuadrado kilometro (2,720,000 sq mi). Daytoy ket maatianan manipud ti laud a mapan iti daya, manipud idiay Iquitos idiay Peru aginggana kadagiti dalan ti ballasiw ti Brasil aginggana idiay Atlantiko. Daytoy ketagala kadagit danumna manipud ti 5 a degrado nga amianan ti latitud aginggana ti 20 a degrado ti abagatan a latitud. Dagiti kaadaywan a taudanna ket mabirukay idiay inter-Andino a banak, nga asideg laeng manipud ti Taaw Pasipiko.

Ti Karayan Amasona ken dagiti tributariona ket nailaslasin babaen ti nawatiwat a kabakbakiran a lugar nga agbalin a malayusan iti tinawen a panatutudo. Ititinawen ti karayan ket umadalem ti ad-adu ngem 9 metro (30 ft), a manglaylayus kadagiti nakapalikmut a kabakiran, a tinawtawagan ti várzea ("nalayus a kabakbakiran"). Dagiti nalayusan a kabakiran ti Amasona ket dagiti kaaduan a kas pagarigan iti daytoy a pagtaengan a kita iti lubong.[6] Iti katimbengan ti kalgaw a panawen, 110,000 kuadrado kilometro (42,000 sq mi) ti daga ket nasakupan ti danum, bayat nga iti nabasa a panawen, ti nalayusan a lugar ti Labeng Amasona ket ngumatngato ti 350,000 kuadrado kilometro (140,000 sq mi).[7]

Ti kaadu ti danum nga ibbatan ti Anmasona idiay Taaw Atlantiko ket adu unay: aginggana iit 300,000 kubiko metmetro kada segundo (11,000,000 cu ft/s) iti panawen ti katuduan, nga adda tikatimbengan ti 209,000 kubiko metmetro kada segundo (7,400,000 cu ft/s) manipud idi 1973 agingana idi 1990.[8] Ti Amasona ket karebbengan para iti agarup a 20% ti nasadiwa a danum iti Daga a sumsumrek iti taaw .[6] Ti karayan ket agidurduron iti adu a pluma ti nasadiwa a danum iti taaw. Ti pluma ket 400 kilometro (250 mi) ti kaatiddogna ken baetan ti 100 ken 200 kilometro (62 ken 124 mi) a kalawa. Ti nasadiwa a danum, a nalaglag-an, ket agayus ti rabaw ti danum ti baybay, a mangnawnaw ti kaapgad ken mangbalbaliw ti maris ti rabaw ti taaw iti kalaw ti lugar iti 1,000,000 kuadrado milia (2,600,000 km2). Para kadagiti napalabas a siglo dagiti barko ket nagirepreportada a ti nasadiwa a danum idiay asideg ti sabangan ti Amasona nga adayo a makitkita manipud ti daga ket nangipagpagarupda a daytoy ket ti taaw.[4]

Ti Atlantiko ket adda ti makaanay nga allon ken enerhia ti atab a mangawit ti kaaduan kadagiti sedimento ti Amasona a mapan idiay baybay, isu nga ti Amasona ket saan nga agpayso a mangporma iti maysa a delta. Dagiti nalatak a deta iti lubong ket nasalsalakniban amin a bagbagi ti danum, bayat a ti Amasona ket dagus a maatianan kadagiti nagulo nga Atlantiko.[9]

Adda ti masna a panagtitipon a baetan ti Amasona ken dagiti labneng ti Orinoco, ti nakunkuna a kanal Casiquiare. Ti Casiquiare ket maysa a karayan a distributario ti akin ngato nga Orinoco, nga agayayus nga agpa-abagatan idiay Rio Negro, a daytoy met ket agayus idiay Amasona. Ti Casiquiare ket isu ti kadakelan a karayan iti planeta a makisilpo kadagiti dua a kangrunaan a sistema ti karayan, ti nakunkuna a panagsangsanga.

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Karayan Amasona idiay GEOnet a Pagitedan ti Nagnagan
  2. ^ [1]
  3. ^ Tom Sterling: Der Amazonas. Time-Life Bücher 1979, 7th German Printing, p. 19
  4. ^ a b Smith, Nigel J.H. (2003). Amasona Nasam-it a Baybay: Daga, Biag, ken Danum iti Sabangan ti Karayana. Unibersidad ti Texas a Pagmalditan. pp. 1–2. ISBN 978-0-292-77770-5. 
  5. ^ "Amasona (karayan)". (2007 ed.). Microsoft Encarta Online Encyclopedia. Naidulin manipud ti kasisigud idi 31 Oktubre 2009. Naala idi 12 Agosto 2007. 
  6. ^ a b "Ti Karayan Amasona ken ti Nalayusan a Kabakbakiran". Sangalubongan a Pundo para iti Katutubo. Naala idi 4 Agosto 2010. 
  7. ^ Guo, Rongxing (2006). Dagiti Teritorio a Suppiatan ken Panagtaripatu ti Rekurso: Ti Sangalubongan Polieto. Nova. p. 44. ISBN 978-1-60021-445-5. 
  8. ^ Molinier et al. http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_6/colloques2/42687.pdf
  9. ^ Penn, James R. (2001). Dagiti Karayan ti Lubong. ABC-CLIO. p. 8. ISBN 978-1-57607-042-0. 
  •  Daytoy nga artikulo ket mangitiptipon ti testo manipud ti naipablaak nga adda tattan idiay publiko a pagturayanChisholm, Hugh, ed. (1911). Encyclopædia Britannica (Maika-11 nga ed.). Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. 

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Karayan Amasona idiay Wikimedia Commons