Santol

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Santol
Sientipiko a pannakaidasig
Pagarian: Plantae
Dibision: Magnoliophyta
Klase: Magnoliopsida
Urnos: Sapindales
Pamilia: Meliaceae
Henero: Sandoricum
Sebbangan: S. koetjape
Dua a nagan
Sandoricum koetjape
Merr.
Kapadpada a nagan[1][2]
  • Melia koetjape Burm. f. (Orihinal a nagan)
  • Sandoricum indicum Cav.
  • Sandoricum nervosum Blume

Ti santol (Sandoricum koetjape) ket tropikal a bunga a naimuyongan idiay Abagatan a daya nga Asia.

Taudan ken pannakaiwarwaras[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti santol ket naipamatian a patneng ti Indotsina ken Peninsular a Malaysia, ken naipayam-ammo ken nagbalilen a naturalisado idiay India, Borneo, Indonesia, ti Is-isla ti Maluku , Maurisius, ken ti Pilipinas. Daytoy ket kadawyan a naimuyongan kadagitoy amin a rehion ti ken ti bungbunga ket adu iti panawen ti tiempona kadagiti lokal ken sangalubongan a pagtagilakuan.

Lokal a nagnagan[urnosen | urnosen ti taudan]

Deskripsion[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti sibubukel a santol ken maysa a naiwa tapno maipakita ti bukbukel ken lasag.

Adda dagiti dua a kita ti bunga ti santol ken sigud idi a naipagpagarup a dua a sabali a sebbangan, ti duyal ken ti nalabbasit. Ti giddiatan ti maris ket adda iti maris dagiti laklakay a bulong sakbayda nga agtinnag. Ti nalabbasit ket kaaduan nga ad-adu ken ti lumabbasit a nalaokan ti berde a maris ti bulong ket mangnayon ti pannakaisangayan ken kapintas ti kayo. Dagiti bunga ket kasla ti kadakkel, sukog ken kudil dagiti melokoton, nga addaan bassit ti lumabbasit a marisna. Dagitoy dua a kita ket addaan ti kudil a mabalin nga adda ti naiingpis wenno napuskol ukis, segun ti kita. Daytoy ket kadawyan a naimas a makan ken adda met dagiti sabali a kultibar a mabalin nga aglaon ti kasla a gatas a tubbog. Ti akin-tengnga a lasagna iti asideg ti bukbukel ket mabalin a nasam-it wenno naalsem ken aglon kadagiti bukel a saan a makan. Kadagiti dadduma pay a kita ti akin-ruar a kudil ket napuspuskol ken ti nangruna a makan a partena ken adda ti nanama a kas dagiti melokoton a maitipon ti ti nanam ken linabag dagiti mansanas. Dagiti akin-ruar a kudil ti dadduma ket naing-ingpis ken natangtangken ken ti akin-uneg a lasagna a mangpalikmut kadagiti bukel ket mabalin a makan. Dagytoy ket mabalin a naalsem kadagiti daduma a kultibar ken gapuana ti napabassit a panagkayat ti daytoy a kayo. Dagiti napasayaat a kita ket nankapaadu ti kapuskol ti makan nga akin-ruar a lasagna ken mabalin a makan babaen ti panagkutsara ken maibati laeng ti ukisna, ken mabalin a mangpaadu ti panagkayat ti santol iti sangalubongan.

Maibunga daytoy kadagiti napardas nga agtubtubo a kayo a mabalin a makaabot ti 150 a pie ti katayagna. Daytoy addan ti naparagpagan a bulog ken de-rosas wenno duyaw-berde a sabsabong iti kaatiddog ti agarupa 1 a sentimetro].

Panag-usar[urnosen | urnosen ti taudan]

Santol Som tam

Dagiti naluom a bunga ket maburas babaen ti panagkalay-at ti kayo kenno burasen babaen ti ima wenno mabalin pay a sibbolen. Ti lasagna ket mabalin a makan a naata wenno isawsaw ti suka weeno asinan. Daytoy ket mabalin pay a maluto. Ti maigad a lasagna ket lutlutuen iti getta ket malaokan ti karne ti baboy ken sili ken masidsida daytoy idiay Bicol, Pilipinas. Ti bukbukel ti santol ket saana mayat a makat ken mabalin a makapisang kadagiti bagis ti no maalimon.[3]

Iti Tailandes a panagluto ti bunga ti santol ket inus-usar a panagaramid ti som tam no daytoy ket darangidang pay laeng. Daytoy pay ti nangruna a rekado ti santol ken karne ti baboy (แกงหมูกระท้อน)[4] ken dagiti santol ken lagdaw a Thai curry (แกงคั่วกระท้อนกุ้ง).[5]

Ti tarikayo ti kayo ket naserbi para iti panagbangon, gapu ti kaaduna daytoy ken kalaka a maobra ken mapasileng. Nasayaat pay daytoy a paglinongan a kayo. Dagiti bulong ken ukis ti kayona ket naus-usar a pangngagas a kas ti kataplasma. Dagiti nadumaduma a parte timula ket mabalin nga usaren a panagsuppiat ti inplamasion,[6] ken adda met dagiti kimiko a tubbog manipud ti santol ket ungkay a nakaipakpakita ti anti-kanser a tagtagikua iti in vitro.[7] Dagiti tubbog ti santol manipud ti bukbukelna ket adda pay dagiti kontra-insekto a tagikua.[8]

Panangmuyong[urnosen | urnosen ti taudan]

Daytoy ket kayo dagiti rehion ti tropikal a nadameg ken agtubo manipud ti kangato ti lessaad ti baybay iti 3,000 pie ti ngato a lessaad ti baybay. Daytoy ket nasaysayaat nga agtubo kadagiti nauneg ken organiko a daga, ken ti tudo a naiwarwaras iti amin a paset ti tawen. Daytoy ket mabalinna met nga ibturan dagiti namaga a paset ti tiempo. Ti kaadayo ti baet dagiti panagmula kada maysa ket 20 aginggan ti 25 pie. Daytoy ket nasken ti panagabuno iti dua a beses ti kada tawen tapno nasaysayaat a dumakkel. Kadaywan a dagiti inatubo ti bukel a kayo ket agbunga kalpasan ti 5 wenno 7 a tawen, ngem adda met dagiti kultibar nga agbunga kalpasan ti 3 wenno 4 a tawen. Ti santol ket maysa a nalaing nga agbunga akayo. Ti nataengan a kayo ket agbunga ti baetan dagiti 18,000 ken 24,000 a prutas iti tunggal maysa a tawen. Idiay Puerto Rico daytoy ket agbungbunga kadagiti bulan ti Agosto ken Septiembre.

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Plantilia:GRIN
  2. ^ Julia F. Morton. "Santol". Center for New Crops & Plant Products,Purdue University. Naala idi Hunio 19, 2011. 
  3. ^ Manomaipiboon, Anan; Ngamsirimas, Boonchai; echapongstorn, Suphakarn; Suppawattanabodee, Busaba (2004). [Gastrointestinal Complications from Ingested Santol Seeds] |trans-title= masapul ti |title= (tulong). Vajira Medical Journal (iti Thai) 48 (1): 1–10. 
  4. ^ แกงหมูกระท้อน
  5. ^ แกงคั่วกระท้อนกุ้ง
  6. ^ Rasadah, M.A.; Khozirah, S.; Aznie, A.A.; Nik, M.M. (2004). "Anti-inflammatory agents from Sandoricum koetjape Merr". Phytomedicine 11 (2–3): 261–3. doi:10.1078/0944-7113-00339. PMID 15070182. 
  7. ^ Kaneda, N; Pezzuto, JM; Kinghorn, AD; Farnsworth, NR; Santisuk, T; Tuchinda, P; Udchachon, J; Reutrakul, V (1992). "Plant anticancer agents, L. Cytotoxic triterpenes from Sandoricum koetjape stems". Journal of natural products 55 (5): 654–9. PMID 1517737. 
  8. ^ Limonoid antifeedants from seed of Sandoricum koetjape

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]