Sarguelas

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Sarguelas
Sientipiko a pannakaidasig e
Pagarian: Plantae
Klade: Angiospermae
Klade: Eudicotidae
Klade: Rosidae
Urnos: Sapindales
Pamilia: Anacardiaceae
Subpamilia: Spondiadoideae
Henero: Spondias
Sebbangan: S. purpurea
Dua a nagan
Spondias purpurea
L.

Ti sarguelas (Spondias purpurea) ket sebbangan ti mula nga agsabsabong iti pamilia ti kasoy ti Anacardiaceae, daytoy ket patneng dagiti tropikal a ti Kaamerikaan. Daytoy ket naamammuan idiay iti Jocote, a nagtaud manipud ti Nahuatl a balikas ti xocotl, a kayatna a saoen ket "prutas." [1] Dagiti dadduma pay a nagan ket mairaman ti Red Mombin, Purple Mombin, Hog Plum, Ciruela Huesito (Venezuela), Sineguela, ken Siriguela.

Deskripsion[urnosen | urnosen ti taudan]

Daytoy ket maysa a basiit agingganna ti kalalainganna a kayo aginggana ti 25 pie a katayag. Dagiti bulongna ket agtinnag iti nabiit a namaga a tiempo, ngem agtinnag laeng kalpasan ti nabiit a panagtubo ti baro a bulbulong; dagitoy ket pinnado, nga adda dagiti 7-23 a bulbulong, ti tunggal maysa a bulong ket 3–5 sentimetro ti kaatiddogna ken 1.5–2 sentimetro ti kaakabana. Dagiti sabong ket babassit, nalabbasit-morado, a napataud kadagitidakkel a panikula. Ti bunga ket naimas a makan nga immitlog a drupa, iti 3–5 sentimetro a kaatiddog ken 2-3.5 sentimetro a kaakaba, no maluon daytoy ketnalabbasit (mabalin pay a duyaw) ken aglaon ti maysa a dakkel a bukel.

Daytoy ket adu itan a naimuyongan kadagiti tropikal a rehion iti lubong para iti naimas a bungana, ken daytoy pay ket [[Naipayammo a sebbangan|naturalisado] kadagiti dadduma pay a lugar, a mairaman idiay Pilipinas ken Nigeria. Adda metten dagiti nadumaduma a napilpili a kultibar para iti kasayaat tibungana. Daytoy ket adu a masarakan idiay Hamaika ken Tengnga nga Amerika.

Dagiti usar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti bunga ket kankanayon a makmakan a naluom, mabalin pay a makan nga adda wenno awan ti ukisna. Daytoy ket sagpaminsan pay a makmakan a naata nga insawsaw ti asin ken suka wenno tubbog ti dalayap.

Idiay Haiti, daytoy ket naamammuan idiay a kas ti 'siwèl' ket naiwarwaras daytoy kadagiti lugar ti kabambantayan iti pagilian, a naipangpangruna idiay akin-amianan ken akin-abagatan a kabambantayan.

Ti maysa akadawyan a luto idiay El Salvador ket mairaman harabe nga inaramid iticuisine consists of a syrup made of panela, sarguelas ken mangga.

Ti maymaysa a dakkel a bukelna, a kaaduan a mangpunno ti bungana, ket saan a mabalin a kanen.

Nadumaduma a ladawan ti sarguelas
Bungbunga ti Spondias purpurea.
Bungbunga ti Spondias purpurea
Sarguelas manipud idiay Pilipinas.
Sarguelas manipud idiay Pilipinas
Ti naganos, daragidang ken naluom a sarguelas.
Ti naganos, darangidang ken naluom a sarguelas. 

Kultural a kinapangruna[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti "Pacto del Jocote", a tulagan ti kappia ket napirmaan idi idiay Costa Rica idi Abril 11, 1842 iti sirok ti kayo ti sarguelas idiay Alajuela ni Francisco Morazan ken ni Vicente Villaseñor a nangbaliktad ti gobierno ni Braulio Carrillo.

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

  • Dagiti midia a mainaig ti Sarguelas idiay Wikimedia Commons
  • Miller, A and Schall, B. 2005. Domestikasion dagiti Mesoamerikano a naimuyongan nga agbungbunga a kayo ti Spondias purpurea. PNAS 102:12801–12806
  • Purple Mombin