Arhelia

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Demokratiko a Republika ti Tattao ti Arhelia
الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية  (Arábiko)
"al-Jumhūriyya al-Jazāʾiriyya ad-Dīmuqrāṭiyya ash-Shaʿbiyya"
[paammo 1]
Pasasao:  بالشّعب وللشّعب   (Arábiko)
"S weɣref i weɣref" (Berber)
(Ilokano: Babaen dagiti tattao ken para dagiti tattao)
[1][2]
Nailian a kanta"Kassaman"
(Ilokano: Agikari Kami)
Kapitolio
(ken kadakkelan a siudad)
Arhel
36°42′N 3°13′E / 36.700°N 3.217°E / 36.700; 3.217Nagsasabtan: 36°42′N 3°13′E / 36.700°N 3.217°E / 36.700; 3.217
Opisial a pagsasao Arábiko[3]
Dagiti Nailian a pagsasao Berber
Nagan dagiti umili Arheliano
Gobierno Semi-presidensial a republika
 -  Presidente Abdelaziz Bouteflika
 -  Kangrunaan a Ministro Ahmed Ouyahia
Panakawayawayas manipud ti Pransia 
 -  Mabigbigan 3 Hulio 1962 
 -  Nairangarang 5 Hulio 1962 
 -  Bandal a Pagarian manipud idi 430 
 -  Rustamid a dinastia manipud idi 767 
 -  Zirid a dinastia manipud idi 973 
 -  Hammadid a dinastia manipud idi 1014 
 -  Abdalwadid a dinastia manipud idi 1235 
 -  Ottoman nga Imperio  manipud idi 1516 
 -  Pranses a panagturay manipud idi 1830 
Kalawa
 -  Dagup 2,381,741 km2 (Maika-10)
919,595 kd milia 
 -  Danum (%) maliwayan
Bilang dagiti umili
 -  2012 karkulo 37,100,000 
 -  1998 senso 29,100,867 
 -  Densidad 14.6/km2 (Maika-204)
37.9/kd mi
GDP (PPP) 2011 karkulo
 -  Dagup $263.321 bilion[4] (Maika-47)
 -  Tunggal maysa a tao $7,179[4] (Maika-100)
GDP (nominal) 2011 karkulo
 -  Dagup $192.384 bilion[4] (Maika-49)
 -  Tunggal maysa a tao $5,245[4] (Maika-93)
Gini (1995) 35.3[5] (kalalainganna
HDI (2011) increase 0.698[6] 
(kalalainganna) (Maika-96)
Kuarta Arheliano a dinar (DZD)
Sona ti oras CET (UTC+01)
Agmaneho iti kanawan[7]
Internet TLD .dz, الجزائر.
Kodigo ti panagtelepono 213
Moderno a Pagalagadan ti Arábiko ket isu ti opisial a pagsasao.[8]
Ti Tamazight ket isu ti maisasao babaen ti pagkatlo iti populasion ken isu ti mabigbigan a ti "nailian a pagsasao" babaen ti batay-linteg a binalbaliw manipud idi 8 Mayo 2002.[9] Arheliano nga Arábiko (wenno Darja) ket isu ti pagsasao nga ususaren babaen ti kaaduan iti populasion. Bayat a ti Pranses ket awanan ti opisial a kasasaad, ti Arhelia ket isu ti maikadua a Prankopona a pagilian iti lubong kadagiti mangisasao[10] ken ti Pranses ket maususar pay a kaaduan ti gobierno, ti kultura, ti midia (warnakan) ken ti sistema ti edukasion (manipud ti kangrunaan a pagadalan), gaputi kolonial a pakasaritaan ti Arhelia ken maipanunutam pay a kas ti de facto a kumaduaan nga opisial a pagsasao iti Arhelia. Ti Pagsasao a Kabyle, ti kaaduan ti mangisasao a Berber a pagsasao iti daytoy a pagilian, ket maisursuro ken bassit a kumaduaan nga opisial (nga addan ti bassit a panagipawil) kadagiti paset iti Kabylia.

Ti Arhelia Dumngegi/ælˈɪəriə/ (Arabiko: الجزائر‎, al-Jazā'ir; Berber ken Arheliano nga Arábiko: Dzayer wenno Ldzayer, opisial a ti Demokratiko a Republika ti Tattao ti Arhelia (Al Jumhuriyah al Jazairiyah ad Dimuqratiyah ash Shabiyah), ken pormal a makunkuna pay a kas ti Demokrata ken Popular a Republika ti Arhelia,[11] ket maysa a dakkel a pagilian idiay Maghreb a rehion iti Amianan a laud iti Aprika. Ti Arhel ket isu ti kapitolio ken kaaduan ti populasion a siudad.

Ti teritorio iti tatta nga aldawen nga Arhelia ket pagtaengan idi kadagiti adu a taga-ugma a kultura, a mairaman dagiti Ateriano ken Kapsiano a kultura. Ti lugarna ket tinurayan idi babaen dagiti adu nga imperio ken dinastia, a mairaman ti taga-ugma a Numida, Kartahineses, dagiti Romano, dagiti Bandalo, dagiti Bisansio, dagiti Arabo nga Umayyad, Berber Fatimids ken Almohads ken kalpasan dagitoy ti Turko nga Otomano.

Ti Arhelia ket maysa a semi presidential a republika a buklen dagiti 48 a probinsia ken dagiti 1541 a komuna. Nga adda ti populasion ti sumurok a 37 a riwriw, isu daytoy ti maika-34 a kaaduan ti populasion iti lubong. Daytoy ket maysa aliguistiko nga Arabo a pagilian nga adda pay dagiti dadduma a dialekto. Ti ekonomiana ket naibatay ti lana, a nagsagsagaba kadagiti Olandes a sakit. Ti Sonatrach, ti nailian a kompania ti lana, ket isu ti kadakkelan a kompania idiay Aprika. Ti Arhelia ket adda ti maikadua a kadakkelan a buyot idiay Aprika ken idiay Arabo a lubong, kalpasan ti Ehipto, ken estratihiko a kumaduaanna ti Rusia ken Tsina ken dagiti nagtaudan ti armas.

Nga adda ti dagup a kalawa iti 2,381,741 kuadrado kilometro (919,595 sq mi), ti Arhelia ket isu ti maikasangapulo a kadakkelan a pagilian iti lubong ken ti kadakkelan idiay Aprika.[12] Ti pagilian ket nabeddengan iti amianan adaya babaen ti Tunisia, iti daya babaen ti Libya, iti laud babaen ti Morocco, iti abagatan alaud babaen ti Lumaud a Sahara, Mauritania, ken Mali, iti abagatan adaya babaen ti Niger, ken iti amianan bababen ti Baybay Mediteraneo. Manipud idi 2012, ti Arhelia ket adda ti nakarkulo a populasion iti 37.1 a riwriw.[13] Ti Arhelia ket kameng ti Kappon ti Aprika, tie Arabo a Liga, OPEC ken ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ken maysa a nagbangon a kameng ti Kappon ti Arabo a Maghreb.

Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti nagan ti pagilian ket naala manipud ti siudad ti Arhel. Ti sapasap a kaaduan nga etomolohia ket mangisilpo ti nagan ti siudad iti al-Jazā'ir (الجزائر, "Dagiti Isla"), ti napabassit a porma manipud ti daan anagan ti siudad a Jazā'ir Banī Mazghanna (جزائر بني مزغنة, "Isoisla dagiti Mazghanna a Tribu"),[14][15] nga inpakat baben dagiti mediebal a heograpo a kas ni al-Idrisi. Dagiti dadduma pay ket ket isurotda iti Ldzayer, ti Maghrebi nga Arabiko ken Berber para iti "Arhelia" a mabalin a maikabagian ti Zirid a Dinastia nga Ari a ni Ziri ibn-Manad ken ti nangbangon ti siudad iti Arhel.[16]

Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti Arhelia ket nataenganen manipud idi 10,000 BC, aks ti naibaga idiay Nailian a Parke ti Tassili. Dagiti patneng a tatato iti akin-amianan nga Aprika ket naisalsalumina a patneng a populasion, a tinawtawagan a kas dagiti Berber[17] babaen dagiti Griego ken dagiti Romano, ken kalpasan daytoy dagiti Arabo.

Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Idiay Arhelia, Tamazight ket batay-linteg a mabigbigan a kas maysa a nailian a pagsasao. Ti Arhelino a gobierno ket mabigbiganna a dagiti sabsabali a kita iti Dagiti pagsasao a Berber idiay Arhelia ket nailian ken rehional a pagsasao a nasken a masalakniban. Ti opisial a nagan ti Alheria iti Berber ket dagiti sumaganad: Tagduda Tamegdayt Taɣerfant tazzayrit;

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ (28 Nobiembre 1996). Batay-linteg iti Arhelia, Art. 11 (iti Arábiko).Opisina iti Presidente iti Arhelia. Naala idi 15 Septiembre 2011.
  2. ^ (28 Nobiembre 1996). Batay-linteg iti Arhelia Art. 11. Opisina iti Presidente iti Arhelia. Naala idi 15 Septiembre 2011.
  3. ^ (28 Nobiembre 1996). Batay-linteg ti Arhelia Art. 3. Opisina iti Presidente iti Arhelia. Naala idi 21 Septiembre 2011.
  4. ^ a b c d Database (Septiembre 2011). "5. Reporta para kadagiti Napili a Pagilian ken Suheto". World Economic Outlook Database. Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 8 Oktubre 2011. 
  5. ^ Staff (saan a napetsado). "Panakaiwarwaras ti matgedan ti pamilia – Gini a pagsurotan". The World Factbook. Ahensia ti Sentral a Pagsiiman. Naidulin manipud ti kasisigud idi 23 Hulio 2010. Naala idi 1 Septiembre 2009. 
  6. ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2011. Agdama a Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan". Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi 2 Nobiembre 2011. 
  7. ^ Mabalin kadi ti Nagkaykaysa a Pagarian ti agmaneho ti kanawan? mapa idiay BBC
  8. ^ Staff (10 Abril 2010). "Présentation de l'Algérie" (["Presentasion ti Arhelia"]) (iti Pranses). Pranses a Ministro iti Ganganaet ken Europeano a Panakibiang. Naala idi 15 Septiembre 2011.
  9. ^ "L'Algérie crée une académie de la langue amazigh" (iti Pranses).
  10. ^ "La mondialisation, une chance pour la francophonie" (iti Pranses).
  11. ^ Radicati di Brozolo, Luca G. (1990). "Benemar v. Embahada iti Demokrata ken Popular Republika iti Arhelia". Amerikano a Warnakan iti Internasional a Linteg 84 (2): 573–577. doi:10.2307/2203476. 
  12. ^ CIA World Factbook. Naala idi 10 Hulio 2012.
  13. ^ Staff (undated). "Population et Démographie" [Populasion ken dagiti Demograpiko] (iti Pranses). Opisina dagiti Nailian nga Estadistika ti Arhelia. Naala idi 15 Septiembre 2011. 
  14. ^ al-Idrisi, Muhammad (Maika-12 a siglo). Nuzhat al-Mushtaq. 
  15. ^ Abderahman, Abderrahman (1377). Pakasaritaan ti Ibn Khaldun – Tomo 6. 
  16. ^ Etymologie du toponyme "Aldjazair". Scribd.com. Naala idi 14 Mayo 2012.
  17. ^ Brett, Michael; Fentress, Elizabeth (1997). "Dagiti Berbers iti Kina-ugma". Dagiti Berber. Wiley-Blackwell. ISBN 978-0-631-20767-2. Naala idi 2 Pebrero 2010. 

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Arhelia idiay Wikimedia Commons