Dagiti pormal a siensia

Ti pormal a siensia ket sanga ti siensia nga agadal dagiti disiplina a mainaig kadagiti abstrakto nga estruktura a nadeskribir babaen dagiti pormal a sistema, a kas iti lohika, matematika, estadistika, teoriko a siensia ti kompiuter, parbo a saririt, teoria ti pakaammo, teoria ti ay-ayam, teoria dagiti sistema, teoria ti desision ken teoriko nga lingguistika. Idinto dagiti masna a siensia ken sosial a siensia ikagkagumaanda a deskribiren dagiti pisiko a sistema ken dagiti sosial a sistema, sigun iti panagsasarunoda, babaen ti panangusar kadagiti teoriko ken empiriko a pamay-an, dagiti pormal a siensia agus-usarda kadagiti alikamen ti pagsasao a mainaig iti panangiladawan kadagiti abstrakto nga estruktura, a nailadawan babaen dagiti pormal a sistema, ken dagiti deduksion a mabalin a maaramid manipud kadagitoy. Dagiti pormal a siensia tumultulongda kadagiti masna ken sosial a siensia babaen ti panangipaayda iti pakaammo maipapan kadagiti estruktura a maus-usar a mangiladawan iti pisiko a lubong, ken no ania dagiti mabalin a maited a konklusion maipapan kadagitoy.^[1]

Dagiti sanga

Dagiti paggiddiatan manipud kadagiti sabali a siensia

(Ilokano) Ti maysa a makagapu no apay a ti matematika ket addaan iti naisangsangayan a dayaw, a nangatngato ngem iti amin a dadduma a siensia, ket gapu ta dagiti lintegna ket naan-anay a sigurado ken di mapagduaduaan, idinto ta dagiti linteg ti dadduma a siensia ket, agingga iti maysa a rukod, mapagduaduaan ken kanayon a pagpeggadan ti pannakabalintuagda babaen kadagiti kabbaro a natakuatan a kinapudno.

(Ingles) One reason why mathematics enjoys special esteem, above all other sciences, is that its laws are absolutely certain and indisputable, while those of other sciences are to some extent debatable and in constant danger of being overthrown by newly discovered facts.
— Albert Einstein^[2]

Gapu iti di-empiriko a kasasaadda, dagiti pormal a siensia ket nailawlawag babaen ti panangilawlawag ti maysa a grupo dagiti aksioma ken dagiti panangipalawag a manipud kadagitoy ket maala dagiti dadduma a sasao (teorema). Gapu iti daytoy a makagapu, iti lohiko a positibista a konsepto ni Rudolf Carnap ti epistemolohia ti siensia, dagiti teoria a kameng ti pormal a siensia ket maawatan nga awan ti sintetiko a sasao, imbes a dagiti analitiko a sasao laeng ti linaonda.^[3]^[4]

Kitaen pay

Pilosopia – Panagadal dagiti sapasap ken kangrunaan a saludsod
Siensia – Sistematiko a panagregget tapno manggun-od iti pannakaammo
Rasionalismo – Epistemolohikal a panangmatmat a nakasentro iti rason
Abstrakto nga estruktura – Kita ti abstraksion iti siensia, matematika, ken pilosopia
Abstraksion (matematika) – Proseso ti panangikkat iti kangrunaan a linaon ti maysa a matematiko a konsepto
Abstraksion (siensia ti kompiuter) – Software a mangipaay iti panagserrek bayat a mailemmeng dagiti detalye
Kognitibo a siensia – Interdisiplinario a sientipiko a panagadal dagiti pamay-an ti panangammo
Pormalismo (pilosopia ti matematika) – Kapanunotan a ti matematika ket saan a nasken a mangirepresentar iti kinapudno, ngem ad-adda a kas iti ay-ayam
Pormal a gramatika – Estruktura ti maysa a pormal a pagsasao
Pormal a pagsasao – Sekuensia dagiti balikas a buklen dagiti espesipiko a paglintegan
Pormal a metodo – Matematiko a panangilasin ti sistema (software man wenno hardware)
Pormal a sistema – Matematiko a modelo para iti deduksion wenno sistema ti saksi
Porma ken linaon – Dagiti naisalsalumina nga aspeto ti maysa nga obra ti arte
Matematiko a modelo – Pannakailadawan ti sistema babaen kadagiti konsepto ken pagsasao ti matematika
Dagiti matematiko a siensia – Grupo dagiti pagadalan a kangrunaan a matematiko
Klasipikasion dagiti Suheto iti Matematika (Mathematics Subject Classification) – Eskema ti panangidasig para iti matematika
Semiotika – Panagadal dagiti pagilasinan
Teoria dagiti porma – Pilosopiko a teoria a nainaig ken ni Plato

Dagiti nagibasaran

↑ Ramoo, Dinesh (2024). Critical Thinking (iti Ingles). Thompson Rivers University Open Press.
↑ Albert Einstein (1923). "Geometry and Experience". Sidelights on relativity (iti Ingles). Courier Dover Publications. p. 27. Reprinted by Dover (2010), ISBN 978-0-486-24511-9.
↑ Carnap, Rudolf (1938). "Logical Foundations of the Unity of Science". International Encyclopaedia of Unified Science (iti Ingles). Vol. I. Chicago: University of Chicago Press.
↑ Thompson, Bill (2007), "2.4 Formal Science and Applied Mathematics", The Nature of Statistical Evidence, Lecture Notes in Statistics (iti Ingles), vol. 189 (1st nga ed.), Springer, p. 15

Ad-adu pay a panagbasbasa

Dagiti akinruar a silpo

Dagiti midia a mainaig iti Dagiti pormal a siensia iti Wikimedia Commons

Dagiti interdisciplinario a komperensia — Foundations of the Formal Sciences (iti Ingles)

[1] Ramoo, Dinesh (2024). Critical Thinking (iti Ingles). Thompson Rivers University Open Press.

[2] Albert Einstein (1923). "Geometry and Experience". Sidelights on relativity (iti Ingles). Courier Dover Publications. p. 27. Reprinted by Dover (2010), ISBN 978-0-486-24511-9.

[3] Carnap, Rudolf (1938). "Logical Foundations of the Unity of Science". International Encyclopaedia of Unified Science (iti Ingles). Vol. I. Chicago: University of Chicago Press.

[4] Thompson, Bill (2007), "2.4 Formal Science and Applied Mathematics", The Nature of Statistical Evidence, Lecture Notes in Statistics (iti Ingles), vol. 189 (1st nga ed.), Springer, p. 15

[1]

[2]

[3]

[4]