Plasma (dara)

Ti plasma ti dara ket nalawag nga ambar ti kolorna a likido, ti paset ti dara a saan a naglaon kadagiti selula ti dara, ngem naglaon kadagiti protina ti dara ken dadduma pay a paset ti intero a dara iti suspension. Agarup 55% dayta iti dagup a bolyum ti dara ti bagi. Dayta ti intrabaskular a paset ti ekstraselular a pluido (amin a pluido ti bagi iti ruar dagiti selula). Kaaduanna a danum (agingga iti 95% babaen ti bolyum), ken naglaon kadagiti napateg a natunaw a protina (6–8%; kas pagarigan, dagiti seroalbumina, dagiti globulina, ken pibrinoheno), glukosa, dagiti paktor ti koagulasion, dagiti elektrolito (Na⁺, Ca²⁺, Mg²⁺, Plantilia:Chem2, Cl⁻, kdpy.), dagiti hormona, dioksido ti karbono (ti plasma ket kangrunaan a pagibasaran para iti panagibiahe ti produkto ti panagikkat), ken oksiheno. Napateg ti akemna iti intrabaskular nga osmosis, a mangtaginayon iti balanse a konsentrasion ti elektrolito, ken mangsalaknib iti bagi manipud iti impeksion ken dadduma pay a sakit a mainaig iti dara.

Mabalin a mailasin ti plasma ti dara manipud iti intero a dara babaen ti panagpapraksion ti dara, babaen ti pananginayon iti antikoagulante iti tubo a napno iti dara, a maipalikmut iti sentripugadora agingga a matnag dagiti selula ti dara iti baba ti tubo. Kalpasanna, maibuyat wenno mayalison ti plasma ti dara. Para kadagiti aplikasion ti panangsubok iti punto ti panangaywan, mabalin a maala ti plasma manipud iti intero a dara, babaen ti piltrasion wenno babaen ti agglutinasion, tapno mapalubosan ti napardas a panangsubok kadagiti naisangayan a biomarkador. Ti plasma ti dara ket agarup 1,025 kg/m³ (1.025 g/ml). Ti suero ti dara ket plasma ti dara nga awan dagiti paktor ti koagulasion. Ti plasmaperesis ket maysa a medikal a panangagas a mangiraman iti panangekstraksion, panangagas, ken panangisubli iti plasma ti dara.

Adda ti baro a naiyelo a plasma iti WHO Model List of Essential Medicines, dagiti kapatgan nga agas a kasapulan iti kangrunaan a sistema ti salun-at. Napateg unay dayta iti panangagas iti adu a kita ti trauma a mangibunga iti pannakapukaw ti dara, isu a kanayon a maurnong iti amin a pasilidad ti medisina a makabael a mangagas iti trauma (kas pagarigan, dagiti sentro ti trauma, ospital, ken ambulansia) wenno mabalin a mapukaw ti dara ti pasiente kas kadagiti pasilidad ti pagoperaan a kuarto.

Bolyum

Ti kaadu ti plasma ti dara ket mabalin a mapalawa wenno mairuar iti ekstrabaskular a pluido no adda dagiti panagbalbaliw iti dagiti puersa ni Starling kadagiti diding ti kapilar ti dara. Kas pagarigan, no bumassit ti presion ti dara gapu iti pannakariribuk ti sirkulasion, dagiti puersa ni Starling ti mangiturong iti likido iti interstisio, a mangpataud iti maikatlo a distansia.

Ti napaut a panagtalinaed a di agtrabaho ket mangpataud iti panagpangato ti presion a transkapilar a hidrostatiko. Kas resultana, agarup 12% ti plasma ti dara ti aglabasto iti kuarto nga ekstravascular. Daytoy a panagbaliw iti plasma ket mangpataud iti iyaadu ti hematokrito, ti total a protina ti suero, ti kinalukmeg ti dara, ken, kas resulta ti umad-adu a konsentrasion dagiti paktor ti koagulasion, mangpataud iti hiperkoaguabilidad nga ortostatiko.

Dagiti protina ti plasma

Dagiti albumina

Dagiti seroalbumina ket kadawyan a protina ti plasma, ken isuda ti mangmantener iti presion nga osmotiko ti dara. No awan dagiti albumina, ad-adda a kasla danum ti kapuskol ti dara. Gapu iti kinarukop ti dara, saan a makastrek ti pluido iti dara manipud iti ruar dagiti kapilar. Maaramid dagiti albumina iti dalem, no awan ti kinakurang a hepatoselular.

Dagiti globulina

Dagiti globulina ket maikadua a kadawyan a kita ti protina iti plasma ti dara. Dagiti napateg a globulina iramanda dagiti immunoglobulina, a napateg iti sistema ti immuno ken mangitugot kadagiti hormona ken dadduma pay a kompuesto iti intero a bagi. Adda tallo a kangrunaan a kita ti globulina. Dagiti alpha-1 ken alpha-2 a globulina ket mabukel iti dalem ken adda napateg nga akemda iti pannakaibiahe dagiti mineral ken iti pananglapped iti panagkutkuti ti dara. Ti maysa a pagarigan ti beta globulina a masarakan iti plasma ti dara iramanna dagiti low-density lipoproteins (LDL) a mangitugot iti taba kadagiti selula para iti esteroide ken sintesis ti membrana. Dagiti gamma a globulina, a pagaammo met a kas immunoglobulina, ket patauden dagiti plasma B cell, ken mangtedda iti bagi ti tao iti sistema ti depensa maibusor kadagiti sumrek a patoheno ken dadduma pay a sakit iti sistema ti immuno.

Pibrinoheno

Dagiti pibrinoheno a protina ket kaaduan kadagiti nabati a protina iti dara. Dagiti pibrinoheno ket mangpatpataud iti koagulasion ti dara tapno malapdan ti pannakapukaw ti dara.

Maris

Kadawyan a duyaw ti plasma gapu iti bilirrubina, hemoglobina, dagiti karotenoide, ken transperrina. Kadagiti saan a normal a kaso, ti plasma ket mabalin nga agduduma ti kolorna kas berde, kayumanggi, wenno kahel. Ti berde a maris ket mabalin a gapu iti seruloplasmina wenno sulpohemoglobina. Iti maudi a kaso, mabalin nga agporma dagitoy gapu kadagiti agas a mangporma kadagiti sulponamida apaman a nainomda. Mabalin nga agparang ti nangisit a kayumanggi wenno nalabaga a kolor gapu iti hemolisis, a sadiay mairuar ti metahemoglobina manipud kadagiti nadadael a selula ti dara. Gagangay a bassit a nalawag ti plasma, ngem no dadduma mabalin a nalibeg. Kaaduanna a dayta gapu iti nangato a kaadu dagiti lipido, a kas iti kolesterol ken dagiti trigliserido.

Plasma vs. suero iti medikal a panangdiagnosis

Ti plasma ken suero ket agpada a naggapu iti intero a dara, ngem ti suero ket maala babaen ti panangikkat kadagiti selula ti dara, fibrin clots, ken dadduma pay a paktor ti koagulasion idinto ta ti plasma ket maala babaen ti panangikkat kadagiti selula ti dara laeng. Ti plasma ti dara ken ti suero ti dara ket masansan a maus-usar iti panagsukimat iti dara. Mabalin nga aramiden dagiti panagsukimat iti plasma, suero wenno agpadada. Kanayonanna, masapul a maaramid ti dadduma a panagsukimat iti intero a dara, kas iti panangikeddeng iti kaadu dagiti selula ti dara iti dara babaen ti sitometria ti panagayus.

Dagiti pagimbagan ti plasma no idilig iti suero

Napartak ti pannakaisagana ti plasma, ta saan nga agkuted. Ti panangisagana iti sample ti suero ket agkasapulan iti agarup 30 a minuto a panaguray sakbay a ma-sentripugadora ken ma-analisar. Nupay kasta, mabalin a mapartak ti koagulasion agingga iti sumagmamano a minuto babaen ti pananginayon iti trombina wenno dagiti umasping nga agas iti sample ti suero.

No idilig iti suero, 15 agingga iti 20% a dakdakkel a kaadu ti plasma ket magun-odan iti maysa a sample ti dara nga addaan iti espesipiko a kadakkel. Awanan ti suero iti sumagmamano a protina a makipaset iti koagulasion ken mangpaadu iti kaadu ti sampol.

Ti panangisagana ti suero ket mabalin a mangpataud kadagiti biddut iti panangrukod babaen ti panangpaadu wenno panangpabassit ti konsentrasion ti analito a naikeddeng a matukod. Kas pagarigan, bayat ti koagulasion, mangalun-on dagiti selula ti dara iti glukosa iti dara, ken mangpaadu dagiti plaketa iti kaadu dagiti kompuesto a kas iti potasio, dagiti pospato ken aspartate transaminase babaen ti panangibulosda kadagita. Ti glukosa wenno dagitoy a dadduma pay a kompuesto ket mabalin a dagiti analito.

Dagiti pagimbagan ti suero no idilig iti plasma

Ti panangisagana iti plasma kalikagumanna ti panangnayon kadagiti antikoagulante, a mabalin a mangpataud kadagiti manamnama ken di manamnama a biddut iti panangrukod. Kas pangarigan, dagiti antikoagulante nga asin ket mabalin a manginayon kadagiti kanayonan a kation (a kas iti NH₄⁺, Li⁺, Na⁺ ken K⁺) iti sample, wenno dagiti kinarugit a kas iti buli wenno aluminio. Dagiti kelador nga antikoagulante a kas ti EDTA ken dagiti asin ti asido a sitriko ket agtignay babaen ti panagtipon ti kalsio (kitaen pay ti asido a karboksiglutamiko), ngem mabalin met a mangtiponda kadagiti dadduma nga ion. Uray no saan a dagita nga ion dagiti analito, mabalin a manglapped dagiti kelador kadagiti panagrukod ti aktibidad ti ensima. Kas pagarigan, mangisinggalut ti EDTA kadagiti ion ti zinc, a kasapulanda dagiti pospatasa nga alkalino kas dagiti kopaktor. Gapuna, saan a masukat ti aktibidad ti pospatasa no mausar ti EDTA.

Ti di ammo a kaadu dagiti antikoagulante ket mabalin a mainayon iti sample ti plasma babaen ti aksidente, a mabalin a mangdadael iti sample no ti konsentrasion ti analito ket mabaliwan iti di ammo a kaadu.

Awan dagiti antikoagulante a mainayon kadagiti sample ti suero, a mangpabassit iti gastos iti panangisagana kadagiti sampol no idilig kadagiti sample ti plasma.

Mabalin nga agporma dagiti sample ti plasma iti babassit a clot, no ti nainayon nga antikoagulante ket saan a nasayaat a nailaok iti sample. Dagiti di agpapada a sample ket mabalin a mangpataud kadagiti biddut iti panagrukod.

Pakasaritaan

Ti plasma ket nalatak a naamammoan idi inladawan ni William Harvey iti de Motu Cordis idi 1628, ngem ti pannakaammo iti daytoy ket mabalin a nagsubli pay laeng idi ni Vesalius (1514 – 1564). Ti pannakadiskobre ni William Henson iti pibrinoheno, c. 1770, tinulonganna a nalaklaka ti panangadal iti plasma, kas iti gagangay, no makontak ti ganggannaet a rabaw – ti sabali a banag malaksid iti baskular nga endotelio – dagiti paktor ti koagulasion ket maaktibo ken napartak ti koagulasion, a mangpetpet kadagiti RBC ken dadduma pay iti plasma ken manglapped iti pannakaisina ti plasma iti dara. Ti panangnayon iti asido a sitriko ken dadduma pay nga antikoagulante ket nabiit pay a panagrang-ay. Kalpasan ti pannakabukel ti clot, ti nabatbati a nalawag a likido (no adda) ket suero ti dara, a kangrunaan a plasma nga awan dagiti paktor ti koagulasion.

Ti panangusar iti plasma ti dara kas kasukat ti intero a dara ken para kadagiti panggep ti panangyalison ket naisingasing idi Marso 1918, kadagiti kolum ti korespondensia ti British Medical Journal, ni Gordon R. Ward. Napataud ken immuna a nausar idi Maikadua a Sangalubongan a Gubat dagiti "nauga a plasma" (Ingles: dried plasmas) a kasla pulbos wenno dagiti strip ti material. Sakbay a nakiraman ti Estados Unidos iti gubat, nausar ti likido a plasma ken intero a dara.

Ti nagtaudan ti plasmaperesis

Ni Dr. José Antonio Grifols Lucas, maysa a sientista a taga-Vilanova i la Geltrú, Espania, ti nangbangon iti Laboratorios Grifols idi 1940. Ni Dr. Grifols ti nangirugi iti maysa a pamay-an, ti umuna a kita dayta, a maawagan iti plasmaperesis, a sadiay dagiti nalabaga a selula ti dara ti maysa a donor ket maisubli iti bagi ti donor a dandani dagus kalpasan ti panaglalasin ti plasma ti dara. Daytoy a pamay-an ket maus-usar pay laeng agingga ita, dandani 80 a tawenen ti napalabas. Idi 1945, nanglukat ni Dr. Grifols iti kaunaan a sentro ti donasion ti plasma iti lubong.

Blood for Britain

Nagballigi unay ti programa a "Blood for Britain" (Ilokano: Dara para iti Britania) idi rugrugi ti dekada 1940 (ken nalatak idiay Estados Unidos) a naibatay iti kontribusion ni Charles Drew. Nangrugi ti dakkel a proyekto idi Agosto 1940 a panangurnong iti dara kadagiti ospital iti Siudad ti New York tapno maipan ti plasma idiay Britania. Nadutokan ni Drew kas medikal a superbisor ti proyekto a "Plasma for Britain" (Ilokano: Plasma para iti Britania). Ti naisangsangayan a kontribusionna iti daytoy a panawen ket ti panangbalbaliwna kadagiti pamay-an a tubo ti panangsubok ti adu a managsirarak iti dara kadagiti umuna a nagballigi a pamay-an ti panagpataud iti adu a produkto.

Nupay kasta, naikeddeng a mapataud ti maysa a pakete a namaga a plasma para kadagiti armado a puersa, ta daytoy ti mangkissay iti pannakadadael ken mamagbalin a nalaklaka ti pannakaibiahe, pannakaipempen, ken pannakaidulin. Ti nagbanagan a pakete ti namaga a plasma ket naikabil iti dua a lata ti 400 cc a botelia. Naglaon ti maysa a botelia iti umdas a distilado a danum tapno mangbukel manen iti namaga a plasma nga adda iti sabali a botelia. Iti agarup tallo a minuto, nakasaganan ti plasma a mausar ken agtalinaed a baro iti agarup uppat nga oras. Ti programa a Blood for Britain ket nagballigi a nagandar iti lima a bulan, nga addaan iti dagup a koleksion ti dandani 15,000 a tattao a nangidonar iti dara, ken nasurok a 5,500 a botelia ti plasma ti dara.

Kalpasan ti proyekto a Supplying Blood Plasma to England (Ilokano: Panangitulod iti Plasma ti Dara idiay Inglatera), nadutokan ni Drew a direktor ti banko ti dara ti Nalabbasit a Krus ken katulongan a direktor ti National Research Council, a mangimatmaton iti panagkolekta iti dara para iti Armada ken Baybay ti Estados Unidos. Bimmusbusor ni Drew iti bilin ti militar a ti dara ken/wenno plasma ket maisina babaen ti puli ti donor. Impapilit ni Drew nga awan ti nagdumaan ti puli iti dara ti tao ken a mangiturong ti polisia iti di kasapulan a ipapatay ta kasapulan nga aguray dagiti soldado ken marinero iti dara ti "isu met laeng a puli".

Idi agngudo ti gubat ti Nalabbasit a Krus ti Amerika ket nangipaay iti umdas a dara para iti nasurok nga innem a milion a pakete ti plasma. Kaaduan ti sobra a plasma ket naisubli idiay Estados Unidos para iti sibil nga usar. Ti seroalbumina sinukatanna ti namaga a plasma a nausar iti gubat idi Gubat ti Korea.

Donasion ti plasma

Ti plasma, a kas produkto ti dara a naisagana manipud kadagiti donasion ti dara, ket maus-usar kadagiti panangyalison iti dara, a kadawyan a kas ti baro a naiyelo a plasma (FFP, Ingles: Fresh Frozen Plasma) wenno plasma a naiyelo iti las-ud ti 24 nga oras kalpasan ti plebotomia (PF24, PF = Plasma Frozen). No agdonar iti intero a dara wenno dagiti panangyalison dagiti naikabil a nalabaga a selula ti dara (PRBC, Ingles: Packed Red Blood Cell), ti O- ti kaykayat unay a grupo ken maibilang a "unibersal a donor", yantangay awan dagiti antiheno ti A wenno B a grupo, ken mabalin a di agpeggad a mayalison iti kaaduan a mangawat. Ti grupo ti AB+ ket "unibersal a mangawat" a grupo para kadagiti donasion ti PRBC. Nupay kasta, iti plasma, naiduma ti kasasaad. No dadduma, dagiti sentro ti donasion ti dara ket mangala iti plasma manipud kadagiti donor ti AB laeng babaen ti aperesis, ta saan a naglaon ti plasmada kadagiti antibagi a mabalin nga ag-cross-react kadagiti antiheno ti mangawat. Kas kasta, ti AB ket masansan a maibilang a "unibersal a donor" para iti plasma. Adda dagiti espesial a programa a maipaay kadagiti lallaki a donor iti plasma nga AB laeng, gapu iti dagiti pakaseknan maipapan iti nakaro a pannakadangran iti bara a mainaig iti panangyalison (TRALI, Ingles: transfusion related acute lung injury), kasta met dagiti babbai a donor a mabalin a nangatngato ti antibagida ti leukosito. Nupay kasta, ipakita ti dadduma a panagadal iti naingato a peggad ti TRALI, nupay ad-adu dagiti antibagi ti leukosito kadagiti babbai a nagsikog iti napalabas.

Nagkaykaysa a Pagarian

Gapu ta maamakda nga agwaras ti bariante ti sakit da Creutzfeldt–Jakob (vCJD) babaen ti suplay ti dara, rinugian ti gobierno ti Britania nga ikkaten ti plasma ti dara manipud kadagiti donor ti U.K., ket iti ngudo ti 1999 inimportana manipud Estados Unidos ti amin a produkto ti dara a naaramid iti plasma. Idi 2002, gimmatang ti gobierno ti Britania iti Life Resources Incorporated, maysa nga Amerikano a kompania a mangipaay iti dara, tapno mangala iti plasma. Ti kompania ket nagbalin a Plasma Resources UK (PRUK) nga akinkukua iti Bio Products Laboratory. Idi 2013, inlako ti gobierno ti Britania ti 80% a paset ti PRUK iti Amerikano a hedge fund a Bain Capital, iti maysa a panaglako a mapattapatta a pategna ti £200 a milion. Nasungbatan ti panaglako iti panangbabalaw idiay UK. Idi 2009, insardeng ti U.K. ti panangimporta iti plasma manipud Estados Unidos, ta saanen a mabalin a pagpilian dayta, gapu kadagiti parikut iti regulasion ken hurisdiksion.

Iti agdama (2024), ti dara a naited idiay Nagkaykaysa a Pagarian ket us-usaren ti UK Blood Services para iti panagaramid kadagiti plasma a paset ti dara (Baro a Naiyelo a Plasma (BNP, Ingles: Fresh Frozen Plasma wenno FFP) ken cryoprecipitate). Nupay kasta, saan pay a maus-usar ti plasma manipud kadagiti donor idiay UK iti komersial a panagaramid kadagiti nagpapraksion a plasma a medisina.

Sintetiko a plasma ti dara

Ti simulado a pluido ti bagi (SPB, Ingles: simulated body fluid wenno SBF) ket maysa a solusion nga addaan iti umasping a konsentrasion dagiti ion iti plasma ti tao. Ti SPB ket kadawyan a maus-usar para iti panangbalbaliw iti rabaw dagiti metaliko nga implant, ken nabiit pay iti panangusar iti panangipaay iti hene.

Kitaen pay

Dagiti nagibasaran

Dagiti akinruar a silpo

Dagiti midia a mainaig iti Plasma (dara) iti Wikimedia Commons