Sudan

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Republika ti Sudan
جمهورية السودان
Jumhūrīyat as-Sūdān

Wagayway Kayarigan
Pasasao: النصر لنا
"Kukuatayo ti Panagballigi"
نحن جند الله جند الوطن
"Nahnu Jund Allah Jund Al-watan"
Lokasion ti  Sudan  (nagisit nga asul)– idiay Aprika  (nakusnaw nga asul ken nangisit a kolor dapo)– idiay ti Kappon ti Aprika  (nakusnaw nga asul)
Lokasion ti  Sudan  (nagisit nga asul)

– idiay Aprika  (nakusnaw nga asul ken nangisit a kolor dapo)
– idiay ti Kappon ti Aprika  (nakusnaw nga asul)

Kapitolio Khartoum
15°38′N 032°32′E / 15.633°N 32.533°E / 15.633; 32.533
Kadakkelan a siudad Omdurman[1][2]
Opisial a sasao Arabiko,
Ingles
Nagan dagiti umili Sudanes, Sudani, Taga-Sudan
Gobierno Pederal a presidential a republika
 -  Presidente Omar al-Bashir (NCP)
 -  Bise Presidente Ali Osman Taha (NCP)
Adam Yousef (NCP)
Lehislatura Nailian a Lehislatura
 -  Akin-ngato a kamara Konsilo dagiti Estado
 -  Akin-baba a kamara Nailian nga Asermblia
Panakabangon
 -  Nubian a pagpagarian 3500 BC 
 -  Sennar a dinastia 1504[3] 
 -  Naipagkaykaysa iti Ehipto 1821 
 -  Anglo-Ehipsio Sudan 1899 
 -  Panakawayawayas 1 Enero 1956 
 -  Agdama a batay-linteg 9 Enero 2005 
Kalawa
 -  Dagup 1,886,068 km2 (Maika-16)
728,215 sq mi
Populasion
 -  2008 (senso) 30,894,000 (naisuppitan)[4] (Maika-40)
 -  Densidad 16.4/km2
42.4/sq mi
GDP (PPP) 2011 karkulo
 -  Dagup $89.048 bilion[5]
 -  Tunggal maysa a tao $2,495.902[5]
GDP (nominal) 2012 karkulo
 -  Dagup $53.267 bilion[5]
 -  Tunggal maysa a tao $2,496[5]
Gini (2009) 35.3[6]
kalalainganna
HDI (2013) steady 0.473[7]
ababa · Maika-166
Kuarta Libra ti Sudan (SDG)
Sona ti oras Oras ti Daya nga Aprika (UTC+3)
 -  Kalgaw (DST) saan a mapalpaliiw (UTC+3)
Pormat ti petsa aa/bb/tttt
Pagmanehuan kanawan
Kodigo ti panagtawag 249
TLD ti internet .sd

Ti Sudan (Dengngeni/sˈdæn/ wenno /sˈdɑːn/;[8] Arabiko: السودان‎, as-Sūdān), opisial a ti Republika iti Sudan[9] (Arabiko: جمهورية السودان‎, Jumhūrīyat as-Sūdān), ken sagpaminsan a natawtawagan a kas ti Amianan a Sudan,[10][11][12] ket maysa a Arabo nga estado idiay Amianan nga Aprika (daytoy ket naipanuotan pay a kas paset ti Tengnga a Daya).[13] Daytoy ket nabeddengan babaen ti Ehipto iti amianan, ti Baybay Nalabbaga iti amainan a daya, ti Eritrea ken Etiopia iti daya, ti Abagatan a Sudan iti abagatan, ti Republika ti Tengnga nga Aprika iti abagatan alaud, ti Chad iti laud, ken ti Libya iti amianan a laud. Ti populasion ti Sudan ket ti nagtitiponan dagiti patneng nga agtataeng iti Tanap ti Nilo, ken dagiti kaputotan dagiti immalis manipud ti Arabiano a Peninsula. Gapu ti pamay-an a Arabisasion a kadawyan iti amin a kadagupan ti Arabo a lubong, ti Arabo a kultura ket isu tatan ti kaaduan idiay Sudan. Kaaduan ti populasion ti Sudan ket sumusurotda iti Islam. Ti Nilo ket bingbingayenna ti pagilian iti akindaya ken akinlaud a gugudua.[14]

Dagiti tattao ti Sudan ket addaanda ti atiddog a pakasaritaan a gumay-at manipud ti kina-ugma a naidebdedan iti pakasaritaan iti Ehipto. Ti Sudan ket nagsagsagaba ti sangapulo ket pito a tawtawen ti sibil a gubat idi las-ud ti Umuna a Sudanes a Sibil a Gubat (1955–1972) a sinarunuan babaen dagiti etniko, relihioso ken ekonomiko a suppiatan a nagbaetan dagiti Muslim nga Arabo iti Akin-amianan a Sudan ken ti kaaduannga animista ken Kristiano a Nilotes iti Abagatan a Sudan.[15][16] Daytoy ket gapuanan ti Maikadua a Sudanes a Sibil a Gubat idi 1983. Gapu kadagiti agtultuloy a politiko ken milisia a salisal, ti Sudan ket naagaw idi babaen iti awan ti natnatay a kudeta babaen ni koronel Omar al-Bashir idi 1989, a kalpasan daytoy ket nangirangarang kaniana a kas ti Presidente iti Sudan.[17] Ti sibil a gubat ket nagpatingga ti panakapirma ti maysa a Konprehensibo a Tulagan ti Kappia a nagited daytoy ti katurayan ti akin-abagatan idi a rehion ti pagilian. Kalpasan ti maysa a reperendum a natengngel idi Enero 2011, ti Abagatan a Sudan ket simmina idi 9 Hulio 2011 nga inpalubosan ti Sudan.[18][19]

Kameng daytoy ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Sudan ket mangtartaripato pay ti pannakaikamenna iti Kappon ti Aprika, ti Arabo a Liga, ti Organisasion oiti Islamiko a Pagtitinnulongan, ken ti Di nailinia a Tignay, ken agserserbi pay nga agpalpaliiw iti Organisason ti Sangalubongan a Komersio.[20] Ti kapitoliona ket ti Khartoum, a daytoy ket agserserbi a kas ti politiko, kultura ken komersio a sentro ti pagilian. Daytoy ket opisial a pederal a presidential a representatibo a demokrasia a republika, dagiti politika iti Sudan ket nawatiwat a naipanpanunotan babaen ti sangalubongan a komunidad nga adda ti kaunegan ti maysa a autoritariano a sistema gapu ti panagtengngel ti Partido ti Nailian a Kongresos (NCP) iti hudisiario, nga ehekutibo ken lehislatibo a sangsanga ti gobierno.[21]

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ "Populasion dagiti kapitolio a siudad ken dagiti siudad iti 100 000 wenno adadu pay nga agtataeng: ti kinaudi a magun-od a tawen, 1990–2009". Demograpiko a Libro ti Tawen 2009 – 2010. Nagkaykaysa aPagpagilian. 2011. pp. 288–289. Naala idi 12 Mayo 2012.  (Tabla 8)
  2. ^ "Sudan: Dagiti estado, Dagiti kangrunaan a siudad, Dagit iili ken Aglomerasion – Dagiti Estadistika ken Mapa iti Populasion ti Siudad". Populasion ti Siudad. 2011. Naala idi 12 Mayo 2012. 
  3. ^ Rayah, Mubarak B. (1978). Sibilisasion ti Sudan. Demokratiko a Republika ti Sudan, Ministro ti Kultura ken Pakaammo. p. 64. 
  4. ^ "Awan ragsak kadagiti senso ti Sudan". News24. 21 Mayo 2009. Naala idi 8 Hulio 2011. 
  5. ^ a b c d "Sudan". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 21 Abril 2012. 
  6. ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011. 
  7. ^ "2014 Human Development Report Summary". United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014. 
  8. ^ "Sudan". Inggles a Diksionario ti Oxford. 1989. Naala idi 9 Hulio 2011. 
  9. ^ "Sudan". CIA World Factbook. 2011. Naala idi 6 Enero 2011. 
  10. ^ "Ti Amianan aSudan ket mangirugrugi ti baro a kuarta iti saan a nasayaat nga ekonomia". Al Bawaba. 25 Hulio 2011. Naala idi 6 Enero 2012. 
  11. ^ "Nadaael dagiti Panangipatader kadagiti Simabaan idiay Amianan a Sudan gapu kadagiti umad-ado a Panaggulgulo". Compass Direct. 23 Agosto 2011. Naala idi 6 Enero 2012. 
  12. ^ "Amianan a Sudan". Chr. Michelsen Institute. Naala idi 6 Enero 2012. 
  13. ^ Davison, Roderic H. (1960). "Ayan kadi ti Tengnga a Daya?". Dagiti Ganganaet a Panakibiang 38 (4): 665–675. doi:10.2307/20029452. 
  14. ^ Collins, Robert O (2008). Ti Pakasaritaan iti Moderno a Sudan. Pagmaldita ti Unibersidad ti Cambridge (Cambridge, Nagkaykaysa a Pagarian; Siudad ti New York). ISBN 978-0-521-85820-5.
  15. ^ Shami, Seteney Khalid; Herrera, Linda (1999). Nagbaetan ti Pagikabilan ken Testo , "Dagiti Etiko a Narikut a Kasasaad iti Panagsukimat kadagiti Sudanes idiay Ehipto: Agpatpataud kadagiti Pannakaammo a maipanggep ti Publiko ken ti Pribado" babaen ni Anita Hausermann Fabos. Amerikano nga Unibersidad iti Cairo a Pagmalditan (Cairo). p. 100. ISBN 978-977-424-548-0.
  16. ^ Enbironmento a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (2007). Sudan — Kalpasan ti Suppiat a Panagusig ti Enbironmento. Enbironmento a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (Nairobi). p. 35. ISBN 978-92-807-2702-9.
  17. ^ Staff writer (14 Hulio 2008). "Factbox — Presidente ti Sudan Omar Hassan al-Bashir". Reuters. Naala idi 8 Enero 2011. 
  18. ^ McDoom, Opheera (7 Pebrero 2011). "Ti Abagatan a Sudan ket nagbutos ti panakawayawaya babaen ti guedday". Reuters.uk.reuters.com. Naala idi 7 Pebrero 2011. 
  19. ^ Fick, Maggie (9 Hulio 2011). "Naipangato ti baro a wagayway: Nagrambak ti Abagatan a Sudan ti Panakaipasngayna". Atlanta Journal-Constitution. Naidulin manipud ti kasisigud idi 2011-07-11. Naala idi 9 Hulio 2011. 
  20. ^ U.S. Central Intelligence Agency. "The World Factbook: Sudan". ISSN 1553-8133. Naala idi 10 Hulio 2011. 
  21. ^ The New York Times. 16 Marso 1996. p. 4.

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Sudan idiay Wikimedia Commons