Kubá

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Republika iti Kubá
República de Cuba (Espaniol)
Lima a horisontal a baras: tallo nga asul ken dua apuraw. Maya a nalabbaga nga ekuilateral a trianggulo it kanigid ti wagayway, a naabbonganna bassit dagiti baras, nga addaan ti maysa a puraw a naungtuan ti lima a bituen iti tengnga ti tranggulo. Maysa a kalasag iti sango dagiti ruprupa a nabalangatan babaen ti Prigio a gorro, nga amin ket nasuportaran babaen ti sanga ti diraan ken laurel a balangat
Pasasao: Patria o Muerte (Espaniol)
"Pagilian wenno Patay"
[1]
Nailian a kantaLa Bayamesa  ("Ti Bayamo a Kanta")[2]

Politikal a mapa ti rehion ti Karibe nga addaan ti Kubá iti nalabbaga. Ti naisengngat ket agiparparang ti mapa iti lubong nga addaan dagiti kangrunaan nga igid ti mapa ket naparaigidan.
Kapitolio
(ken kadakkelan a siudad)
Havana
23°8′N 82°23′W / 23.133°N 82.383°W / 23.133; -82.383Nagsasabtan: 23°8′N 82°23′W / 23.133°N 82.383°W / 23.133; -82.383
Opisial a pagsasao Pagsasao nga Espaniol
Patneng a grupo  65.1% Puraw, 10.1% Aprikano, 24.8% Mulato ken Mestiso[3]
Nagan dagiti umili Kubano
Gobierno Unitario a republika, Sosialista nga estado
 -  Presidenta ken Primero Raúl Castro
 -  Umuna a Bise Presidente J. R. M. Ventura
 -  Umuna a Sekretario iti Partido Komunista Raúl Castro
 -  Presidente iti Nailian a Gimong Ricardo Alarcón
Panakawayawayas manipud ti España/Estados Unidos 
 -  Nairangarang Oktubre 10, 1868
manipud ti España 
 -  Nairangarang ti Republika Mayo 20, 1902
manipud ti Estados Unidos 
 -  Kubano a Rebolusion Enero 1, 1959 
Kalawa
 -  Dagup 109,884 km2 (Maika-105)
42,426 kd milia 
 -  Danum (%) negligible[4]
Bilang dagiti umili
 -  2010 karkulo 11,241,894[4] (Maika-73)
 -  2002 senso 11,177,743[4] 
 -  Densidad 102.3/km2 (Maika-106)
265.0/kd mi
GDP (PPP) 2010 karkulo
 -  Dagup $114.1 bilion (Maika-63)
 -  Tunggal maysa a tao $9,900 (Maika-86)
GDP (nominal) 2010 karkulo
 -  Dagup $57.49 bilion[3] (Maika-68)
 -  Tunggal maysa a tao $5,100[3][4][5] (Maika-90)
HDI (2011) increase 0.776[6] 
(nangato) (Maika-51)
Kuarta Kubano a pisos(CUP)
Kubano a mabaliwan a pisos[7] (CUC)
Sona ti oras CST (UTC−5)
 -  Kalgaw (DST) CDT (UTC−4)
Agmaneho iti kanawan
Internet TLD .cu
Kodigo ti panagtelepono +53

Ti Kubá, opisial a ti Republika iti Kubá, (Dumngegi/ˈkjuːbə/; Espaniol: República de Cuba, pannakabalikas: [reˈpuβlika ðe ˈkuβa] ( denggen)) ket maysa nga isla a pagilian idian Karibe. Ti pagilian iti Kubá ket buklenna ti kangrunaan nga isla iti Kubá, ti Isla de la Juventud, ken dagiti nadumaduma a purpuro. Ti Havana ket isu ti kadakkelan a siudad idiay Kubá ken ti kapitolio iti daytoy a pagilian. Ti Santiago de Cuba ket isu ti maikadua a kadakkelan a siudad.[8][9] Iti amianan ti Kubá ket naisanglad ti Estado Unidos (90 a milia ti kaadayona) ken ti Bahamas, Méhiko ket addaan iti laud, ti Is-isla ti Cayman ken Hamaika ket adda iti abagatan, ken Haiti ken ti Dominikano a Republika ket adda iti abagatan a daya.

Idi 1492, Christopher Columbus ket simmanglad ken tinuntonna ti isla a tattan ket tagikuaen ti Kubá, para iti Pagarian iti España. Ti Kubá ket nagtalinaed a teritorio iti España aginggana idi nagpatingga ti España–Amerikano a Gubat idi 1898, ekn nakaala ti pormal a panakawayawaya manipud ti Estados Unidos idi 1902. Ti maysa a narukop a demokrasia, a kadaduan nga iturayan dagiti radikal a politika ket rimsua, a pinatangken babaen ti Kubano a batay-linteg iti 1940, ngem daytoy ket napernekan idi 1952 babaen ti dati a presidente a ni Fulgencio Batista, ken naipatakder ti maysa nga autoritario turay, a daytoy ket nagpaadu kadagiti kadaksan, panagpasardeng kadagit politika ken panagpalad kadagiti pagalagadan ti ekomonia.[10][11] ni Batista ket kanungpalan a naikkat idi Enero 1959 babaen ti Hulio 26 a tignay, ken ti maysa a baro nga administrasion ket naipatakder babaen ni Fidel Castro, a babaen idi 1965 ket nagbalin a ti maysa a partido nga estado babaen ti napaungar a ti Partido Komunista iti Kubá, nga agturturay pay laeng iti tatta nga aldaw.

Ti Kubá ket pagtaengan ti sumurok a 11 a riwriw a tattao ken isu daytoy ti kaaduan ti populasion nga isla a pagilian idiay Karibe, ken isu pay ti kadakkelan babaen ti kalawa ti lugar. Dagiti tattao, kultura, ken dagiti tinawtawid ket nakaala manipud kadagiti nadumaduma a nagtaudan, a kas kadagiti aborihinal a Taíno ken Ciboney a tattao, ti panawen iti Espaniol a kolonialismo, ti pinakayammo iti Aprikano a tagtagabu ken ti kinaasidegna iti Estados unidos.

Ti Kubá ket addaan ti 99.8% a bilang dagiti makabasa ken makasurat,[3][12] ti nababa a bilang dagiti panakatay ti maladaga ngem dagiti dadduma a naparang-ay a pagilian,[13] ken ti natimbengan a panagnamnama ti biag iti 77.64.[3] Idi 2006, ti Kubá ket isu laeng ti agmaymaysa a pagilian a nakasabat ti WWF a panagilawlawag iti nasaranay a panagrangrang-ay; nga addaan ti maysa a ekolohikal a tugot iti basbassit ngem 1.8 hektarea tunggal maysa a tao ken maysa a Pagsurotan ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaon iti sumurok a 0.8 para iti 2007.[14]

Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti nagan a Kuba ket nagtaud manipud ti pagsasao a Taíno. Ti husto a kaibuksilan ti nagan ket saan a nalawag ngem mabalin maipatarus a kas idiay kaaduan ti nalames a dagaw (cubao),[15] wenno nalatak a lugar (coabana).[16]Dagiti mannurat a namatmati a ni Christopher Columbus ket Portuges et nangibagbaga a ti Cuba ket ninaganan babaen ni Columbus para iti taga-ugma nga ili ti Kuba idiay distrito ti Beja idiay Portugal.[17][18]

Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]

Sakbay ti Columbia a panawen[urnosen | urnosen ti taudan]

Pannakailadawan ti Taíno a babai, a kas naamammuan pay iti Arawak babaen dagiti Espaniol

Ti Kuba ket tinataengan idi ti tattao aPatneng nga Amerikano a naamammuan akas dagiti Taíno, a tinawtawagan pay ti Arawak babaen dagiti Espaniol, ken Guanajatabey kenn tattao a Ciboney sakbay ti isasangpet dagiti Espaniol. Ti tinaudan dagitoy a Patneng nga Amerikano ket nagtaudda manipud ti nangruna adaga iti Amianan, Tengnga ken Abagatan nga Amerika kadagiti adu a nasapsapa a siglo .[19] Dagiti patneng a Taíno ket tinawtawaganda ti isla iti Caobana.[20] TDagidi Taíno ket mannalon ken dagidi Ciboney ken mannalon, mangngalap ken agananup-agburburas.

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ "Cuban Peso Bills". Tengnga a Banko iti Kubá. Naala idi 2009-09-07. 
  2. ^ "Dagiti Nailian a Simbolos". Gobierno iti Kubá. Naala idi 2009-09-07. 
  3. ^ a b c d e "CIA – The World Factbook". Cia.gov. Naala idi 2011-09-30. 
  4. ^ a b c d Anuario Estadístico de Cuba 2010, Oficina Nacional de Estadísticas, República de Cuba. Naala idi Septiembre 30, 2011.
  5. ^ Ti kuenta ket binukel ti kaasitgan a gasut.
  6. ^ http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf
  7. ^ Manipud idi 1993 aginggana idi 2004 ti Estados Unidos a doliar ket inususar a kumaduaan ti pisos aginggana ti doliar ket nasukatan babaen ti mabaliwan a pisos
  8. ^ Thomas, Hugh (Marso 1971). Kubá; ti Panangkamat ti Kawayaan. New York: Harper & Row. ISBN 0060142596. 
  9. ^ Thomas, Hugh (1997). Ti Tagabu a Komersio: Ti Sarita iti Atlantiko a Komersio ti Tagabu, 1440–1870. New York, NY: Simon & Schuster. ISBN 0684835657. 
  10. ^ "Dagiti insao no Senador John F. Kennedy idiay Demokratiko a Pangrabii, Cincinnati, Ohio". John F. Kennedy Presidential a Biblioteka ken Museo – Jfklibrary.org. 1960-10-06. Naala idi 2010-11-07. 
  11. ^ Thomas, Hugh (Marso 1971). Kubá; ti Panagkamat ti Kawayaan. New York: Harper & Row. p. 1173. ISBN 0060142596. 
  12. ^ "unstats | Millennio a Panagituding". Mdgs.un.org. 2010-06-23. Naala idi 2010-11-07. 
  13. ^ "CIA World Factbook". Cia.gov. Naala idi 2011-09-30. 
  14. ^ Reporta ti sibibiag a planeta
  15. ^ Alfred Carrada, Ti Diksionario ti Pagsasao a Taino(plato 8)
  16. ^ Diksionario – Taino dagiti patneng a tao ti Karibe --
  17. ^ Augusto Mascarenhas Barreto: O Português. Cristóvão Colombo Agente Secreto do Rei Dom João II. Ed. Referendo, Lissabon 1988. Inggles: Ti Portuges a Columbus: sekreto nga ahente ni Ari Juan II, Palgrave Macmillan, ISBN 0-333-56315-8
  18. ^ da Silva, Manuel L. ken Silvia Jorge da Silva. (2008). Ni Christopher Columbus idi ket Portuges, Express Printing, Fall River, MA. 396pp. ISBN 978-1-60702-824-6.
  19. ^ Ramón Dacal Moure, Manuel Rivero de la Calle (1996). Arte ken arkeolohia ti sakbay ti Columbia a Kuba. Unibersidad ti Pittsburgh a Pagmalditan. p. 22. ISBN 0-8229-3955-X. 
  20. ^ "Taino a nagan para kadagiti isla". Indio.net. Naala idi 2010-11-07. 

Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Kubá idiay Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Kuba manipud idiay Wikivoyage
Wikimedia Atlas iti Cuba


Dagiti Pagilian iti Caribbeano

Antigua ken Barbuda | Bahamas | Barbados | Cuba | Dominica | Republica a Dominicano | Grenada | Haiti | Jamaica | Saint Kitts ken Nevis | Saint Lucia | Saint Vincent ken dagiti Grenadines | Trinidad ken Tobago

Dependencias: Anguilla | Aruba | Is-isla ti British Virgin | Is-isla ti Cayman | Guadeloupe | Martinique | Montserrat | Isala ti Navassa | Netherlands Antilles | Puerto Rico | Turks ken Is-isla ti Caicos | Is-isla ti U.S. Virgin