Plastik

Manipud iti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, agbiruk
Ti sangkabalayan a banbanag dagiti nadumaduma kita ti plastik
Panangipalawag ti IUPAC

Sapasap a termino a nausar iti kaso ti polimeriko a material
a mabalin nga aglaon dagiti sabalia a kayamanan tapno
mapasayaat ti pannakaaramid ken/wenno mapabassit ti ngina.

Nota 1: Ti panagusar iti daytoy a termino imbes a ti polimero ket
taudan ti pannakaallilaw ken isu a daytoy ket saan a maisingasing.

Nota 2: Daytoy a termino ket naus-usar iti inhenieria iti polimero
para kadagiti material a masansan a maikompuesto iti dayta a
mabalin a maiproseso babaen ti ayus.[1]

Ti plastik a material ket ti ania man iti nawatiwat a sakop dagiti sintetiko wenno dagiti semi-sintetiko nga organiko a solido a mabennat. Dagiti plastik ket kadawyan a dagiti organiko a polimero iti nangato a masa ti molekula, ngem kadawyan dagitoy nga aglaon kadagiti sabali a kaymanan. Dagitoy ket kadawyan a sintetiko, a kadawyan a naala manipud kadagiti petrokemikal, ngem adu kadagitoy ket sangakapaset a natural.[2]

Gapu ti kalakada, kalaka iti panagpataud, bersatilidad, ken saan a mabanagan iti danum, dagiti plastik ket naus-usar kadagiti adu ken amau-adu a sakop dagiti produkto, manipud kadagiti sigpit ti papel aginggana kadagiti lugan ti limbang. Dagitoy ket sinukatanda dagiti adu a tradisional a material, a kas ti tarikayo, bato, sara ken tulang, lalat, papel, metal, sarming, ken seramiko, kadagiti kaaduan a dati a pannakausarda. Kadagiti agrangrang-ay a pagilian, agarup a pagkatlo it iplastik ket naus-usar iti panagpakahe ken iti sabali pay a pagkatlo ket kadagiti pasdek a kas dagiti tubo a naus-usar iti plumeria wenno vinyl siding.[3] Dagiti dadumap ay a panagusar ket mairaman dagiti automobil (aginggana iti 20% plastic[3]), alikamen, ken dagiti abalbalay.[3] Iti agrangrang-ay a lubong, dagiti pannakaibagi ket mabalin a sabali - kas pagarigan, naireporta a 42% iti panagusar ti India ket naus-usar iti panagpakahe.[3]

Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti balikas aplastik ket naala manipud ti Griego ti πλαστικός (plastikos) a ti kaibuksilanna ket "mapakabaelan a masukog", manipud ti πλαστός (plastos) a kayatna a sawen ket "masukog".[4][5] Daytoy ket mangibaga iti pannakabennatda, wenno plastisidad iti las-ud ti panagpataud, dayta ket mangpalubos kaniada a mapundision, mailaddit, wenno maekstrusion kadagiti nadumaduma a kita dagiti sukog—a kas dagiti artipisial a kulanit, dagiti sagut, dagiti plato, tubtubo, botbotelia, dagiti kahon, ken adu pay a dadduma.

Ti kadawyan a balikas iti plastk ket nasken a saan a maiyallilaw iti teknikal a pangilasin iti plastik, a maipakat iti ania man a material a mapan iti permanente a panagbaliw iti sukog (depormasion ti plastik) no masagat iti labes iti naisangayan a puntos. Ti Aluminio a maideppel wenno mapanday, kas pagarigan, ket mangipakita iti plastisidad iti daytoy a kapanunotan, ngem saan a plastik iti kadawyan a kapanunotan; iti panakaigiddiatt, kadagiti nalpas a pormada, adda met dagiti plastik a mabuong sakbay a madadael ti porma ken isu a dagitoy ket saan a plastik iti teknikal a kapamunotan.


Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti panagrang-ay dagiti plastik ket nagbaliw manipud ti panagusar kadagiti natural a materiales ti plastik (a kas ti mamngalngal a goma, goma laka) aginggana ti panagusar ti nabaliwan iti kemikal kadagiti natural a materiales (a kas ti goma, nitroselulosa, kolaheno, galatita) ken kanungpalanna dagiti sintetiko a molekula (a kas ti bakuelita, epoksia, Polikloruro binilo). Dagidi nasap a plastik ket dagiti bilohiko a naala materiales a kas dagiti itlog ken dagiti protina ti dara, ken dagitoy ket makunkuna nga organiko a polimero. Idi 1600 BC, dagidi Mesoamerikano ket nagus-usarda kadagiti natural a goma para kadagiti bola, ken dagiti pigurina.[3] Dagiti natrato a sara ti baka ket naus-usar idi a kas tawa dagiti lampara idi Tengnga a Panpanawen. Dagiti material a mangtulad kadagiti tagikua dagiti sara ket naparang-ay babaen ti panagtrato dagiti protina ti gatas (kaseina) iti turo.

Kadagiti tawen ti 1800, idi agrangrang-ay ti industrial a kimiko iti las-ud ti Industrial a Rebolusion, adu dagiti material a naireporta. Ti panagparang-ay kadagiti plastic ket nangpapardas pay iti pannakaduktal ni Charles Goodyear iti bulkanisasion tapno maisaad itipudot dagiti material a naala manipud ti natural a goma.

Ti Parkesina ket isu ti naikeddeng nga immuna nga inaramid ti tao a plastik. Ti material ti plastik naipatente idi babaen ni Alexander Parkes, idiay Birmingham, Nagkaykaysa a Pagarian idi 1856.[6] Daytoy ket naipayammo iti Nalatak a Sangalubongan nga Eksibision iti 1862 idiay Londres.[7] Ti Parkesina ket nagabak iti bronse a medalia iti Eksposision iti Lubong ti 1862 idiay Londres. Ti Parkesine ket napartuat idi manipud ti selulosa (ti nangruna a komponente dagiti diding ti selula ti mula) a natrato iti asido nitriko a kas pangtunaw. Ti maiparuar ti proseso (kadawyan nga ammo a kas nitrato selulosa wenno pyroxilin) ket mabalin a runawen iti alkohol ken mapatangken iti masarang a material a mabalin a masukog no mapapudot.[8] Babaen iti pananginayon kadagiti maris iti produktot, daytoy ket mabalin a maaramid a kapada iti marpil.

Kadagiti nasapa a tawen ti 1900, ti Bakuelita, ti immuna a napno a sintetiko a naisaad iti pudot, ket naireporta idi babaen ti Belgano a kimiko a ni Leo Baekeland.

Kalpasan ti Sangalubongan a Gubat I, dagiti panagpasayaat ti teknolohia ti kemikal ketnakaiturongan ti maysa a panagpaadu dagiti baro a porma dagiti plastik, a ti adu a panagpataud ket nangrugi kadagidi tawen ti 1940 ken dagiti tawen ti 1950 (agarup idi Sangalubongan a Gubat II).[9] Kadagiti kasapaan a kas pagarigan dagiti allon dagiti baro a polimero ket ti poliestireno (PS), nga immuna a pinataud babaen ti BASF kadagiti tawen ti 1930,[3] ken ti polikloruro binilo (PVC), nga immuna a napartuat idi 1872 ngem komersial a napataud kadagiti naladaw a tawen ti 1920.[3] Idi 1923, ti Durite Plastics Inc. ket isu idi ti immuna a nagpataud dagiti resina ti phenol-furfural.[10] Idi 1933, ti polietileno ket naduktalan babaen dagiti agsuksukisok a ni Reginald Gibson ken Eric Fawcett ti Imperial Chemical Industries (ICI).[3]

Idi 1954, ti Polipropileno ket naduktalan idi babaen ni Giulio Natta a ken nairugi a napataud idi 1957.[3]

Idi 1954, ti napadakkel a poliestireno (naus-usar para itiinsulasion ti pasdek, panagpakahe, ken dagiti tasa) ket naimbento idi babaen ti Dow Chemical.[3]

Ti pannakaduktal ti Tereptalato polietileno (PET) ket naipammadayaw kadagiti empleado ti Calico Printers' Association idiay Nagkaykaysa a Pagilian idi 1941.[3]

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ "Terminology for biorelated polymers and applications (IUPAC Recommendations 2012)" (PDF). Pure and Applied Chemistry. 84 (2): 377–410. 2012. doi:10.1351/PAC-REC-10-12-04. 
  2. ^ Life cycle of a plastic product. Americanchemistry.com. Naala idi 2011-07-01.
  3. ^ a b c d e f g h i j k Andrady AL, Neal MA (Hulio 2009). "Applications and societal benefits of plastics". Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. 364 (1526): 1977–84. PMC 2873019nawaya a mabasa. PMID 19528050. doi:10.1098/rstb.2008.0304. 
  4. ^ Plastikos, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, at Perseus. Perseus.tufts.edu. Naala idi 2011-07-01.
  5. ^ Plastic, Online Etymology Dictionary. Etymonline.com. Naala idi 2011-07-01.
  6. ^ UK Patent office (1857). Patents for inventions. UK Patent office. p. 255. 
  7. ^ Stephen Fenichell, Plastic: The Making of a Synthetic Century, HarperBusiness, 1996, ISBN 0-88730-732-9 p. 17
  8. ^ "Dictionary – Definition of celluloid". Websters-online-dictionary.org. Naala idi 2011-10-26. 
  9. ^ Thompson RC, Swan SH, Moore CJ, vom Saal FS (Hulio 2009). "Our plastic age". Philos. Trans. R. Soc. Lond., B, Biol. Sci. 364 (1526): 1973–6. PMC 2874019nawaya a mabasa. PMID 19528049. doi:10.1098/rstb.2009.0054. 
  10. ^ "Historical Overview and Industrial Development". International Furan Chemicals, Inc. Naala idi 4 Mayo 2014. 

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Midia a mainaig iti Plastik iti Wikimedia Commons