Galileo Galilei

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Galileo Galilei
Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg
Ladawan ni Galileo Galilei babaen ni Giusto Sustermans
Naipasngay (1564-02-15)15 Pebrero 1564[1]
Pisa,[1] Dukado iti Florensia, Italia
Pimmusay 8 Enero 1642(1642-01-08) (edad 77)[1]
Arcetri,[1] Nalatak a Dukado iti Toskana, Italia
Pagtaengan Nalatak a Dukado iti Toskana, Italia
Pakipagilian Italiano (Toskano)
Obra Astronomia, pisika ken matematika
Nagadalan Unibersidad iti Pisa
Unibersidad iti Padua
Alma mater Unibersidad iti Pisa
Nagipatalged ti Akademia Ostilio Ricci[2]
Nalatak nga estudiante Benedetto Castelli
Mario Guiducci
Vincenzo Viviani[3]
Nakaammuan Kinematiko
Dinamika
Panagpalpaliiw ti teleskopio nga astronomia
Heliosentrismo
Pirma
Paammo
Ti amana ket maysa a musikero Vincenzo Galilei. Ti kamalala ni Galileo Galilei a ni Marina Gamba (1570 – 21 Agosto 1612?) ket nangiyanak ti dua a babbbai (Maria Celeste (Virginia, 1600–1634) ken Livia (1601–1659), a dagitoy du a ket nagbalinda a madre) ken maysa nga anak a lalaki a ni Vincenzo (1606–1649), a laudista.

Ni Galileo Galilei (Pannakabalikas nga Italiáno‎: [ɡaliˈlɛːo ɡaliˈlɛi]; 15 Pebrero 1564[4] – 8 Enero 1642),[5] ket maysa idi nga Italiano a pisisista, matematiko, astronomo, ken pilosopo nga isu ket adda ti nangruna a papel iti Sientipiko a Rebolusion. Dagiti nagun-odanna ket mairaman ti panakapasayaat ti teleskopio ken dagiti nagbanagan ti astonomiko a panagpalpaliiw ken ti panagsuporta para iti Kopernikanismo. Ni Galileo ket tinawtawagan idin a kas ti "ama ti moderno a mapalpaliiw nga astronomia astronomia",[6] i "ama ti moderno a pisika",[7] ti "ama ti siensia",[7] ken "ti Ama ti Moderno a Siensia".[8]

Dagiti naipaeawagna iti mapalpaliiw nga astronomia ket mairaman ti teleskopia a panakapasingked dagiti paset ti Benus, ti panakaduktal kadagiti uppata kadakkelan a satelite ti Hupiter (a nanaganan ti Galileo a bulbulan a pammadayaw kaniana), ken ti panakapalpaliiw ken panagusig dagiti turik ti init. Ni Galileo ket nagobra pay iti naipakat a siensia ken teknolohia, isu ket nagparnuay ken nangpasayaat ti milisia a kompas ken dagiti nadumaduma pay nga instrumento.

Ti panangipatakderan ni Galileo ti heliosentrismo ket kontrobersial idi kadagiti panawen ti kabibiagna, idi kaaduan ti umananamong ti heosentrismo wenno ti Tycho a sistema.[9] Isu ket sinuppiat dagiti adu nga astronomo, a nagdudua ti heliosentrismo gapu ti kaawan ti napaliiw a estelar a paralahe.[9] Daytoy a banag ket sinukisok babaen ti Romano a Panagsukisok idi 1615, ken nangipatinggada a mabalin a masuportaran a daytoy ket kasla posibilidad laeng, a saan a naipatakderan a kinapudno.[9][10] Kalpasan daytoy ni Galileo ket inkaluyana dagitoy a kapanunotanna idiay Dialogo a Maipanggep ti Dua a Kangrunaan a Sistema ti Lubong, a kasla nangipakpakita a nangiraut kenni Papae Urbano VIII ken isunga ket nangisina kaniana ken dagiti Hesuita, a dagitoy dua ket nagsuporta kenni Galileo aginggana ti daytoy a puntos.[9] Isu ket naidarum babaen ti Panagsukisok, ken napabasol ti "nakaro a panakasuspetsa ti erehia", ken napilit a nagisubli kadagiti inbagana, ken naibalod idiay pagtaengan kadagiti sumaganad a kabibiagna.[11][12] Idi naibalod idiay pagtaenganna a ni Galileo ket nagsurat ti maysa a kapintasan nga obrana, Dua a Baro na Siensia, nga iti daytoy ket inpabuklanna ti inobrana kadagiti napalabas nga uppat a pulo a tawtawen, kadagiti dua a siensia a tattan ket tinawtawagan a kas ti kinematika ken kapigsa dagiti materiales.[13][14]

Nasapa a biag[urnosen | urnosen ti taudan]

Ni Galileo ket naipasngay idi idiay Pisa (a paset idi ti Dukado iti Florensia), Italia, ti kaunaan kadagiti innem nga annak ni Vincenzo Galilei, timaysa a nadayeg a laudista, komposer, ken teorista ti musika; kenni Giulia Ammannati. Ni Galileo ket nagbalin pay a maysa a nadayeg a laudista ket nasapa anakaadal kenni amana ti nasalun-at nga eskeptisismo para iti naipatakder a turay,[15] ti pateg ti nasayaat a panakarukod wenno naaduan a panag-eksperimento, tipanagayat para iti periodiko wenno musiko a panagrukod ti oras wenno kumpas, ken ti pay naipalpalawagan a nagbanagan ti manamnama manipud ti panagtipon ti matematika ken eksperimento. Tallo kadagiti lima a kakabsat ni Galileo ket nagbiagda, ken ti kaubingan a ni Michelangelo (wenno Michelagnolo) ket nagbalin paya nadayeg a laudista ken komposer, nupay isu ket nagparawad ti kinarigat ti busbos idi laus-ud ti ubing a kinaagtutubo ni Galileo. Ni Michelangelo ket saan idi a nakabael nga agparawad ti bingayna para iti naikari a palab-ong ti amana a para kadagiti kayongda, a kalpasan daytoy ket nagsukisok ti legado a pamuspusan para iti daytoy nga utang. Ni Michelangelo ket sagpaminsan pay nga immututang kenni Galileo para iit panagsuporta para kadagiti musika nga obrana. Dagiti a panagsagsagaba ti busbos ket nagparawad kenni Galileo ti panagayat ti panagparang-ay kadagiti maparnuay a magiyeg kaniana ti nayon ti matgedanna.

Ni Galileo ket nainaganan manipud ti puonan a kabagianna, a ni Galileo Bonaiuti, nga isu ket maysa a mangngagas, manursuro iti unibersidad ken politiko a nagtaeng idiay Florensia manipud idi 1370 aginggan idi 1450; iti dayta a paset ti panawen ti naladaw amaika-14 a siglo, ti apelyido ti pamiliana ket nasukatan manipud ti Bonaiuti (wenno Buonaiuti) iti Galilei. Ni Galileo Bonaiuti ket naipunpon iti isu met laeng a simbaan, ti Basilika iti Santa Croce idiay Florensia, nga iti agarup 200 a tawtawen ti napalabas ti nakaipunpunan met laeng ti nadaydayeg a kaputotanna a ni Galileo Galilei. Idi agtawen ti 8 ni Galileo Galilei, ti pamiliana ket immalis idiay Florensia, ngem isu ket naibati kenni Jacopo Borghini para iti dua a tawen.[1] Isu ket nagadal idiay Camaldolese a Monasterio idiay Vallombrosa, 35 km nga abagatan a daya ti Florensia.[1]

Ti anak a babai ni Galileo, Virginia (Madre Maria Celeste), ket naisangsangayan a nagayayat iti mana idi. Isu ken ti amana ket naipuponda idiay Basilika iti Santa Croce, Florensia.

Nupay isu ket maysa a reliohiosa a Romano Katoliko,[16] Ni Galileo ket nakaputo ti tallo nga annak babaen ti kamalalana a ni Marina Gamba. Adda dua nga annakda a babbai, ni Virginia idi 1600 kenni Livia idi 1601, ken maysa nga anak a lalaki, a ni Vincenzo, idi 1606. Gapu ti panakaanakda ti ruar, ti amada ket pinanunotanna a dagitoy dua a bababei ket saan a mabalin a makiasawa, ngem no saan daytoy ket mangited ti parikut ti nagina a panagsuporta wenno dagiti palab-ong, a daytoy ket kapadpadanto dagiti dati a parikut ti busbos dagiti dua a kakabsatna a babbai.[17] Ti napateg laeng nga alternatiboda ket ti relihioso a biag. Dagitoy dua a babbai ket naipatulodda idiay konbento iti San Matteo idiay Arcetri ken nagtaengda idiay kadagiti dagup a panagbiagdaa.[18] Ni Virginia ket nangala ti nagan a Maria Celeste idi simrrek idiay konbento. Ni Virginia ket pimmusay idi 2 Abril 1634, ken naipunpon a kaduna ni Galileo idiay Basilicka iti Santa Croce, Florensia. Ni Livia ket nanagal ti nagan a Madre Arcangela ken managsakit para kadagiti kaaduan a kabibiagna. Ni Vincenzo ket naipalegado a kas ti legado a tumawid kenni Galileo, ken inasawana ni Sestilia Bocchineri.[19]


Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ a b c d e f O'Connor, J. J.; Robertson, E. F. "Galileo Galilei". Arkibo ti MacTutor a Pakasaritaan ti Matematika. Unibersidad iti St Andrews, Eskosia. Naala idi 2007-07-24. 
  2. ^ F. Vinci, Ostilio Ricci da Fermo, Maestro di Galileo Galilei, Fermo, 1929.
  3. ^ NODAK.edu
  4. ^ Drake (1978, p. 1). Ti petsa a panakaiyanak ni Galileo ket naited segun ti Kalendario a Huliano, a daytoy ti inus-usar kadagiti amin a pagturayan ti Kristiano. Idi 1582 daytoy ket nasukatan iti Kalendario a Gregoriano idiay Italia ken dagiti dadduma pay a Katoliko a pagilian. No saan a sabali ti naibaga, dagiti petsa ti daytoy nga artikulo ket naited segun ti kalendario a Gregoriano.
  5. ^ Wikisource-logo.svg "Galileo Galilei" itie 1913 Katoliko nga Ensiklopedia. babaen ni John Gerard. Naala idi 11 Agosto 2007
  6. ^ Singer, Charles (1941). Ti Ababa a Pakasaritaan ti Siensia iti Maikasangapulo ket sian a Siglo. Clarendon Press. p. 217. 
  7. ^ a b Weidhorn, Manfred (2005). Ti Tao iti Milenio: Ti Naisalsalumina nga Impakto ni Galileo iti Pakasaritaan ti Lubong. iUniverse. p. 155. ISBN 0-595-36877-8. 
  8. ^ Finocchiaro (2007).
  9. ^ a b c d Isabelle Pantin (1999), "Ti Baro a Pilosopia ken dagiti Daan nga Ilem: Dagiti Aspeto ti Pagawatan ti Kopernikanismo iti Nabingbingay a Europa", Stud. Hist. Phil. Sci. 30: 237–262
  10. ^ Sharratt (1994, pp. 127–131), McMullin (2005a).
  11. ^ Finocchiaro (1997), p. 47.
  12. ^ Hilliam (2005), p. 96.
  13. ^ Carney, Jo Eldridge (2000). Renasimiento ken Repormasion, 1500–1620: a. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-313-30574-9. 
  14. ^ Allan-Olney (1870)
  15. ^ John Gribbon. Ti Kumaduaan: Gilbert, Bacon, Harvey, Wren, Newton ken ti Sarita ti Sientiko a Rebolusion. The Overlook Press, 2008. p. 26
  16. ^ Sharratt (1994, pp. 17, 213)
  17. ^ John Gribbon. Ti Kumaduaan: Gilbert, Bacon, Harvey, Wren, Newton ken ti Sarita ti Sientipiko a Rebolusion. The Overlook Press, 2008. p. 42
  18. ^ Sobel (2000, p. 5) Kapitulio 1. Naala idi 26 Agosto 2007. "Gaputa isu ket saana met nga inasawa ti ina ni Virginia, naipanunotanna a daytoy a babai ket saan a mabalin a makiasawa. Kalpasan ti maika-13 a kasangayanna, isu ket nangipatulod kaniana idiay Konbento iti San Matteo idiay Arcetri."
  19. ^ Pedersen, O. (24–27 Mayo 1984). "Relihion ni Galileo". Proceedings of the Cracow Conference, The Galileo affair: A meeting of faith and science. Cracow: Dordrecht, D. Reidel Publishing Co. pp. 75–102. Bibcode:1985gamf.conf...75P. 

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]


Biddut nga eskritu