Holokausto

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Linia dagiti bangkay dagiti naibalod idiay Lager Nordhausen, ti maysa a Gestapo a kampo. Daytoy a ladawan ket agipakpakita kadagiti kagudua ti bangbangkay dagiti naibalod a natay gapu ti bisin wenno pinaltugan dagiti tattao ti Gestapo idiay Alemania.

Ti Holokausto (manipud ti Griego ὁλόκαυστος holókaustos: hólos, "sibubukel" ken kaustós, "napuoran"),[1] a naamammoan pay a kas ti Shoah (Hebreo: השואה, HaShoah, "didigra"; Yidish: חורבן, Churben wenno Hurban,[2] manipud ti Hebreo para iti "panagdadael"), ket isu daytoy idi ti panagpatay tipuli kadagiti agaru nga innem a riwriw a Europeano a Hudio idi panawen ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ti maysa a programa iti sistematiko a tinalgedan ti estado a panagpapatay babaen ti Nasi nga Alemania, nga indauloan babaen ni Adolf Hitler, kadagiti amin a nasakupan ti Nasi a teritorio.[3] Kadagiti siam a riwriw a Hudio a nagtaeng idiay Europa sakbay ti Holokausto, agarup a dua apagkatlo ti nakanibusan.[4] A naisangsangayan, dagiti sumurok a maysa a riwriw a Hudio nga ub-ubing ket pinatay iti Holokausto, a kas dagiti pay agarup a dua ariwriw a Hudio a babbai ken tallo a riwriw a Hudio a lallaki.[5][6]

Adda dagiti eskolar a namatmati a ti panakailawlawag ti Holokausto kent nasken a mairaman ti panagpaty ti puli dagiti Nasi kadagiti riwriw a tatao kadagiti sabsabali a grupo, a mairaman ti Romani, dagiti kumanigid, Sobiet a balud iti gubat, Polako ken dagiti Sobiet a paisano, dagiti bakla, dagiti tattao a nabaldado, Saksi ni Hehoba ken dagiti dadduma pay a politiko ken relihiosa a kinasuppiat,a rimsua nga awan ti giddiatan no dagitoy ket Aleman wenno saan nga Aleman nga etniko ataudan.[7] Ti panagusar daytoy a panagipalpalawag, tti dagup a bilang dagiti biktima ti Holokausto ket nagbaetan ti 11 a riwriw ken 17 a riwriw a tattao.[8]

Ti panagdadames ken panagpatay ti puli ket naiyaddang a naaramid. Dagiti nadumaduma alinteg a mangikkat kadagiti Hudio manipud ti sibila kagimongan, most a naisangsangayan ti Linlinteg a Nuremberg, ket inaramid ti Nasi nga Aleaman sakbay ti rugi ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Dagiti konsetrasion akampo ket naipatakder a dagiti naibalud ket naisuheto kadagiti obra a panagtagabu aginggana dagitoy ket natayda iti panakabannog wenno sakit. Kadagiti baro a lugar a pinarukma ti Alemania idiay dumaya a Europa, dagiti espesial a unit a tinawtawgan a ti Einsatzgruppen ket pimmatay kadagiti Hudio ken dagiti politiko a kasupiat kadagiti masa apanagpaltuog. Dagiti simmakop ket nagitunton kadagiti Hudio ken Romana maibalud kadagiti napunno ti tao a gueto sakbal a maipatulod dagitoy babaen ti tren kadagiti pagpatayana kampo , no dagitoy a agbiagda kadagiti panagbanniaga, kaaduan kadagitoy ket pinatay kadagiti alingasaw a kamara.

Tunngal maysa a ima ti burokrasia ti Nasi nga Alemania ket nairaman kadagiti [[lohistiko] a nangiturong kadagiti pinakapatay ti puli, a nagpabalin ti Maikatlo a Reich ti tinawtawagan ti maysa a Holokausto nga eskolar iti "maysa a panagpatay ti puli nga estado".[9] Adda dagiti paggiddiatan ti kapanunutan no mano kadagita populasion ti Alemania ti nakaamo iti daytoy a pannakikumplot ti gobierno para iti Hudsio a populasion. Kaaduan kadagiti historiador ket nagitunton a dagiti sibil a populasion ket saanda nga ammo dagiti dakes a nararamid, a naipangpangruna dagiti panagipatayan a kampo, a dagitoy ket mabirukan iti ruar ti Alemania a nasakupan ti Nasi nga Europa. Ti historiador a ni Robert Gellately, ket nupay kasta, ket nangtunton a ti gobierno ket saana nagilimed iti daytoy a pannakikumplot babaen ti midia, ken dagiti paisano ket ammoda dagiti tunggal maysa nga aspeto malaksid para iti panagusar ti alaingasaw a kamaraa.[10] Dagiti naisangsangayan a naipakasaritaan nga ebidensia ket mangitudo ti kapanunutan a ti kaaduan kadagiti biktima ti Holokausto, sakbay ti panakaitalawda kadagiti kampo, ket saanda nga ammo iti gasat nga agururay kaniada, wenno saanda a namatmati; naregtada a namatmati nga isuda ket maiyakar kadagiti sabali a pagnaedan.[11]

Etimolohia ken panag-usar iti termino[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti termino a holokausto ket manipud ti Griego a balikas a holókauston, timaysa a ayup a sakripisio a maidaton ti maysa a dios a ti sibubukel nga (holos) ayup ket kompleto a mapuoran (kaustos).[12] Pra kadagiti giasot a tawtawen, ti balikas a "holokausto" ket inususar di ti Inggles a mangitudo kadagiti nalatak a nadawel a panagpapatay, ngem manipud idi panawen ti 1960, ti termino ket nagbalin nga inusar baben dagiti eskolar ken nadayeg a mannurat a nailaslasin a panagpatay tipuli dagiti Hudio.[3] Ti menor a seria a pabuya a Holokaustot ket naipammadayawan ti panangyamammo ti daytoy a termino kadagiti sapasap a apanagisao manipud idi 1978.[13]

Ti bibliko a balikas a Shoah (שואה) (naipaletra pay a Sho'ah ken Shoa), a kayatna asaoen ket "kalamidad", ket nagbalian a pagalagadan ti Hebreo a termino para iti Holokausto anaspsapa ngem idi panawen ti 1940, a naipangpangruna idiay Europa kenIsrael.[14] Ti Shoah ket kakaykata babaen dagit adu a Hudio gapu kadagiti adu a arason, a mairaman ti makapagura a teolohiko a tabas ti balikas a "holokausto", nga itudoda ti Griegoa pagano nga ugali.[15]

Dagiti Nasi ket nagususar ti maysa a eupemistiko a panangisao, ti "Kinaudi a Papakailawlawagan ti Hudio a Saludsod" (Aleman: Endlösung der Judenfrage), ken ti panangisao a "Kinaudi a Papakailawlawagan" ket nawatiwat a naususar a kas termino para iti panagpatay ti puli kadaigit Hudio. Dagiti Nasi ket inususarda pay ti panagisao a "lebensunwertes Leben" (Biag a di napateg ti Biag) iti panangpadas a panagitag-ay dagiti panagpapatay.

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Ti balikas ket nabirukan bassit iti [Klasiko] a Griego a literatura iti sapasap ti maysa a daton. Ti pangilasin ὁλόκαυστος "holókaustos], "sibubukel a napuoran", nga adadu a kadawyan iti kapadpada a porma manipud ti ὁλόκαυτος [holókautos], ket adda iti Griego a bersion iti Hebreo a Biblia nga inusar iti Lebitiko 6,21–22 iti sumaganad a kontesto: "[...] ti naiyurno a pisi iti idaton a bukel ket idatonmonto para iti nasamit nga ayamuom iti Apo. / Ti padi [...] ket isunto ti mangidaton. Daytoy ket maysa nga alagaden para iti agnaayo iti Apo. Daytoy ket naskento a sibubukel a napuoran)."
  2. ^ "Holokausto," Encyclopaedia Britannica, 2009: "ti sistematiko a tinalgedan ti estado a panagpatay kadagiti innem a riwriw a Hudio a lallaki, babbai ken ub-ubbing, ken dagiti riwriw pay a dadduma babaen ti Nasi nga Alemania ken dagiti timmulong kaniana idi panawen ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Dagiti Nasi ket tinawtawaganda daytoy a kas ti "ti kinaudi a papakailawlawagan iti Hudio a salusod ..."
  3. ^ a b Niewyk, Donald L. Ti Columbia a Pagsurotan ti Holokausto, Unibersidad ti Columbia a Pagmalditan, 2000, p.45: "Ti Holokausto ket sapasap a naipalpalawagan a kas ti panagpapatay kadagiti adadu ngem 5,000,000 a Hudio babaen ti Nasi nga Alemaniaken dagiti timmulong kaniada iti panawen ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat. Dagiti Aleman ket tinawtawaganda daytoy a "ti kinaudi a papakailawlawagan iti Hudio a salusod".
  4. ^ "Brian Levin, Direktor, Sentro para iti Panagadal iti Gura Kinaagpatingnga, Estado nga Unibersidad ti California:". Huffingtonpost.com. Hulio 26, 2010. Naala idi 2010-07-31. 
  5. ^ Sonja M. Hedgepeth; Rochelle G. Saidel (14 Disiembre 2010). Sekso a panagranggas kadagiti Husio a babbai idi panawen ti Holokausto. UPNE. p. 16. ISBN 978-1-58465-905-1. Naala idi 25 Enero 2012. "No dua a riwriw a Hudio a bababi tipinapatay idi panawen ti Holokausto, ti seksual a panagranggas ket maysa a lote ti bassit ngem naranggas ti lote dagiti adu." 
  6. ^ Stephanie Fitzgerald (1 Enero 2011). Dagiti ubbing iti Holokausto. Capstone a Pagmalditan. p. 4. ISBN 978-0-7565-4390-7. Naala idi 25 Enero 2012. "Sumuroka maysa ariwriw a Hudio nga ub-ubbing ti pinapatay idi." 
  7. ^ Biddut ti dakamat: Imbalido nga etiketa ti <ref> ; awan ti testo a naited para kadagiti ref a nanaganan Niewyk45
  8. ^ Ni Donald Niewyk ket nagipaltiing a ti kalawaan a panagipalpalawag, a mairaman dagiti Sobiet a natay a paisano, ket mangpataud daytoy iti dagup dagiti natay iti 17 a riwriw. Liblibro ti Google Dagiti karkulo ti dagup dagiti natay a saan a Hudio a biktima ket naindumaan babaen ti riniwriw, a gapu kadagiti nagbeddengan a nagbaetan ti panakatay babaen ti panakaidadanes ken panakatay babaen ti panagbisin ken dagiti dadduma pay a pamay-an iti kontesto iti dagup a gubat ket saan a nalawag. Iti kinadagupan, agarup a 5.7 a riwriw (78 porsiento) kadagiti 7.3 a riwriw a Hudio iti nasakupan a Europa ket nakanibusan (Gilbert, Martin. Atlas iti Holokausto 1988, pp. 242–244). Daytoy ket maisuppiat kadagiti lima aginggana ti 11 a riwriw (1.4 a porsiento aginggana ti 3.0 a porsiento) kadagiti 360 a riwriw a saan a Hudio iti tinurayan ti Aleman nga Europa. Small, Melvin kenJ. David Singer. Pagaliwaksiyan iti Panagarmas: Internasional ken sibil a Gubgubat 1816–1980 ken Berenbaum, Michael. Mosaiko dagiti Biktima: Dagiti Saan a Hudio a Naidadames ken Pinapatay babaen dagiti Nasi, New York: Unibersidad ti New York a Pagmalditan, 1990
  9. ^ Berenbaum, Michael. "Naskena Maammoan ti Lubong", Museo a Holokausto ti Estados Unidos, 2006, p. 103.
  10. ^ John Ezard (Pebrero 17, 2001). "Dagiti Alemana ket ammoda iti Holokausto a panagamak a maipanggep kadagiti pagipatayan a kampo". The Guardian (Londres). 
  11. ^ See Leni Yahil, Ina Friedman, Haya Galai, Ti Holokaustot: ti gasat iti Europeano a Panahudio, 1932-1945, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 1991, p. 257; Donald L. Niewyk, Francis R. Nicosia, Ti Columbia Pagsurotan ti Holokausto, Unibersidad ti Columbia a Pagmaldiatan, 2000, p. 26; Gerald D. Feldman, Wolfgang Seibel, Dagiti luglugar iti Nasia Panagddadanes: Burokrasia, Negosia, ken ti Organisasion iti Holokausto, Liblibro ti Berghahn, 2006 p. 245.
  12. ^ Ti Siglo a Diksionario ken Siklopedia, tomo.4, p.2859
  13. ^ Ni Alan Steinweis ket nagited ti panagsukisok iti daytoy a penomena idiay Steinweis, Alan E. (2001). "Ti Holokausto ken Amerikano aKultura: Ti Panagusis ti Kinaudi a Panakaeskolar". Dagiti Panagadal ti Holokausto ken Panagpatay ti puli 15 (2): 296–310. doi:10.1093/hgs/15.2.296. 
  14. ^ ""Ti Holokausto: Panagilawlawag ken Umuna Panakitungtungan", Yad Vashem. Naala idi Hunio 8, 2005.
  15. ^ Para iti sinupiat a panakakita iti makunkuna a makapagura a tabas iti kayat a saoen iti balikas a "holokausto", kitaen ti Petrie, Jon. "Ti Sekular a lubong 'HOLOKAUSTO': Naeskolar a Mitolohia, Pakasaritaan, ken Maika Sangapulo ket Dua a Kayat a Saoen", Warnakan iti Panagsukisokk ti Panagpatay ti puli Tomo. 2, bilang. 1 (2000): 31–63. (Para iti web a bersion iti daytoy nga artokulo kitaen ti [1] )