Papel

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Tuon ti pangkopia a papel

Ti papel ket ti naingpis a materiales a napataud babaen ti panagtalmeg kadagiti nabasa a sagut, kadawwan daytoy a ti ubaas a selulosa a nagtaod manipud ti tarikayo, dagiti rutay ken dagiti ruot, ken ti panangipamaga kadagitoy kadagiti nalap-it a sabanas.

Ti papel ket adu ti aramatna a materiales nga adu kadagiti usar. Bayat a ti kadawyan nga usar ket para iti panagsurat ken panagimalditan, daytoy pay ket kaaduan a naus-usar a pagbungon a materiales, kadagiti adu a produkto ti panagdalus , kadagiti adu a bilang ti proseso ti industrial ken panagpatakder, ken naus-usar pay daytoy a kas laok ti makan – a naisangsangayan kadagiti kultura ti Asia.

Ti papel ken proseso ti ubaas a panagaramid ti papel ket naibagbaga a napartuat idiay Tsina idi las-ud ti nasapa a maikadua a siglo AD, ken mabalin a nasapsapa ngem ti tawen ti 105 A.D.,[1] babaen ti korte ti eunuko Cai Lun ti Han , urayno ti kasapaan nga arkeolohiko dagiti pirgis ti papel ket nagtaud manipud ti maika-2 a siglo SK idiay Tsina.[2]

Ti moderno nga industria ti ubaas ken papel ket global, a ti Tsina ket isu ti mangiyun-una ti panagpataud keb ti Estados Unidos ti sumarsaruno.

Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti pagbungon a papel ti abaka , Tsina, circa 100 SK.

Ti kaduogan a naamammuan kadagiti arkeolohiko a pirgis ti asideg a simmarunuan ti moderno a papel ket idi maika-2 a siglo SK idiay Tsina. Ti ubaas a proseso ti panagaramid ti papel ket naigupit kenni Cai Lun, ti maika-2 a siglo AD a korte ti eunoko ti Han.[2] RTi papel ket nasayaat a sukat ti seda kadagiti adu a pangipakatan, ti Tsina ket mabalin a makailuas kadagiti adu a kantidad ti seda, ken nakatulong daytoy iti Nabalitokan a Panawen.

Ti papel ket naiwarwaras manipud iti Tsina babaen ti Tengnga a Daya aginggana ti mediebal nga Europa idi maika-13 a siglo, nga idiay ti ti nakabangonan dagiti nabilegan ti danum a molino ti papel.[3] Idi maika-19 a siglo, ti industrial a panagaramid daytoy ket nangipababab ti pategna, ken nangpakabael ti masa a panangisinnukat ti pakaammo ken nakatulong ti adu kadagiti panagsikko ti kultura. Idi 1844, ti Kanadiano nga inbento a ni Charles Fenerty ken ti Aleman a ni F.G. Keller ket nawayada a nagparang-ay ti proseso para iti panag-ubaas kadagiti sagut ti tarikayo.[4]

Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti balikas a "papel" ket etimolohiko a nagtaud manipud ti Latin ti papiro, a nagtaud met manipud ti Griego ti πάπυρος (papuros), ti balikas para iti mula a Cyperus papyrus .[5][6] Ti papiro ket isu ti napuskol, kasla papel a materiales a napataud manipud ti amag ti mula a Cyperus papyrus nga inus-usar idi taga-ugma nga Ehipto ken dagiti dadduma a kultura ti Mediteraneo para iti panagsurat sakbay ti panangipaammo ti papael iti Tengnga a Daya ken Europa.[7] Urayno ti papael ket etimolohiko a nagtaud manipud ti papiro, dagitoy dua ket adu ti paggiddiatanda a napataud ken ti panagrang-ay ti moderno a papel ket mailasin manipud ti panagrang-ay ti papiro. Ti papiro ket "laminado dagiti masna a mula, bayat a ti papel ket napataud manipud kadagiti sagut a dagiti tagikuada ket banaliwan babaen ti panangiyuper a panagpalukneng wenno panagwarwara.[2]

Dagiti nagibasaran ken dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Hogben, Lancelot. “Panagmaldit, Papel ken dagiti Innipis”. Bennett, Paul A. (ed.) Books and Printing: A Treasury for Typophiles. New York: The World Publishing Company, 1951. pp 15-31. p. 17. & Mann, George. Print: A Manual for Librarians and Students Describing in Detail the History, Methods, and Applications of Printing and Paper Making. Londres: Grafton & Co., 1952. p. 77
  2. ^ a b c Tsien 1985, p. 38
  3. ^ Burns 1996, pp. 417f.
  4. ^ Burger, Peter. Ni Charles Fenerty ken ti Inbensionna a Papel. Toronto: Peter Burger, 2007. ISBN 978-0-9783318-1-8 pp.25-30
  5. ^ πάπυρος, Henry George Liddell, Robert Scott, Ti Griego-Inggles a Leksikon, iti Perseus
  6. ^ papiro, kadagiti Diksionario ti Oxford
  7. ^ "Panangipalplawag ti Papiro". Dictionary.com. Naala idi 2008-11-20. 
  • Burns, Robert I. (1996). "Paper comes to the West, 800−1400". Iti Lindgren, Uta. Europäische Technik im Mittelalter. 800 bis 1400. Tradition und Innovation (Maika-4 nga ed.). Berlin: Gebr. Mann Verlag. pp. 413–422. ISBN 3-7861-1748-9. 

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]