Tengnga a Daya

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Tengnga a Daya
Tengnga a Daya
Mapa ti Tengnga a Daya (berde).
Pagpagilian 18
Dagiti pagsasao Arabiko, Arameo, Armenio, Aserbaian, Balochi, Hebreo, Kurdo, Persiano, Somali, Turko]
Dagiti sona ti oras UTC+2:00, UTC+3:00, UTC+3:30, UTC+4:00, UTC+4:30
Dagiti kadakkelan a siudad

Ti Tengnga a Daya ket maysa a rehion a mangbukel ti Akinlaud nga Asia ken Akin-abagatan nga Aprika. Daytoy a balikas ket naipanunutan a Eurosentriko ken inususar a kapadpada ti Asideg a Daya, iti kasumbangir iti Adayo a Daya.

Ti pakasaritaan iti Tengnga a Daya ket napetsado manipud idi taga-ugma a panawen, ken ti kadagupan ti pakasaritaanna, ti Tengnga a Daya ket sentro daytoyen kadagti kangrunaan a panakibiang iti lubong. No makisasao iti tag-ugma a pakasaritaan, nupay kasta, ti balikas nga Asideg a Daya ket kadawyan a maus-usar. Ti Tengnga a Daya ket isu pay ti pakasaritaan a naggapuan kadagiti kangrunaaan a relihion a kas ti Hudaismo, Kristianidad, ken Islam. Ti Tengnga a Daya ket sapasap nga adda ti maysa a namaga ken napudot a klima, nga adda dagiti nangruna a karayan a mangit-ited kadagti panagsibog tapno makasuporata ti agrikultura kadagiti limitado a luglugar. Adu kadagiti pagilian a mabirukan iti kalikmutan ti Persiano a Golpo ket adda ti adu a kadagupan iti krudo a lana. Iti moderno a panawen ti Tengnga a Daya ket agtagtaginayon a maysa nga estratehia, ekonomia, politika, kultura ken relihion a managrikna a rehion. Ti maipadtu nga idadakkel ti panagrangrang-ay ti Tengnga a Daya ket agarup a 4.1% para iti 2010 ken 5.1% idi 2011.[1]

Terminolohia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti termino a "Tengnga a Daya" ket mabalin a nagtaud kadagiti tawen ti 1850s iiti Britaniko nga Opisina ti India.[2] Nupay kasta, daytoy ket nagbalin a kaaduan nga ammo idi ti Amerikano nga estratehiko a marino a ni Alfred Thayer Mahan ket nagusar iti termino idi 1902[3] tapno "mangidesignado ti lugar a nagbaetan ti Arabia ken India".[4][5] Iti las-ud ti daytoy a panawen dagiti imperio ti Britaniko ken Ruso ket nagal-ala iti impluensia idiay Tengnga nga Asia, ti agkaribal a nagbalin nga ammo a kas ti Ti Nalatak nga Ay-ayam. Ni Mahan ket naibanagna a saan laeng a ti estratehiko a kina-importante ti rehion, ngem iti pay sentrona, ti Persiano a Golpo.[6][7] Ninagananna ti nakapalikmut a lugar ti Persiano a Golpo iti Tengnga a Daya, ken kinunana a kalpasan ti Kanal Suez, daytoy ti kangrunaan a pasahe para a tenglen ti Britania tapno malappedan nga agabanse dagiti Ruso idiay Britaniko nga India.[8] Immuna nga inusar ni Mahan ti termino iti artikulona iti "The Persian Gulf and International Relations", a naipablaak idi Septiembre 1902 iti National Review, ti maysa a Britaniko a warnakan.

Ti Tengnga a Daya, no amponek koma ti termino a saanko pay a nakita, iti masakbayan ket makasapulto iti bukodna a Malta, ken ti pay bukodna a Gibraltar; no saana pay a suroten dayta ket idiayto Persiano a Golpo. Ti puersa ti marina ket addaan iti kalidad ken ti mobilidad a mangawit daytoy iti pribilehio kadagiti temporario a kaawan; ngem nasken a mangsapul iti tunggal maysa a senario iti operasion ti naipatakder a kuartel a pagsukatan, iti paay, ken iti kaso ti didigra, iti seguridad. Ti Marina ti Britaniko ket nasken nga addaan iti pasilidad tapno mangikonsentrado iti puersa no rumsua iti kasta a pasamak, a maipanggep iti Aden, India, ken ti Persiano a Golpo.[9]

Ti artikulo ni Mahan a ket naiprenta manen iti The Times ken sinaruno idi Oktubre dagiti 20 a seaie ti artikulo a natituluan iti "The Middle Eastern Question," insurat babaen ni Apo Ignatius Valentine Chirol. Iti las-ud dagitoy a serie, Ni Apo Ignatius ket pinadakkelna ti panangipalawag iti Tengnga a Daya tapno mairaman "dagiti rehion ti Asia a gumay-at kadagiti pagbeddengan ti India wenno dagiti pagserrekan ti India."[10] Kalpasan ti panagpatingga dagiti serie idi 1903, ti The Times ket inikkatna dagiti marka ti insasao manipud kadagiti simmaruno a panagusar iti termino.[11]

Aginggana idi Sangalubongan a Gubat II, daytoy ket kustomario a mangibaga iti lugar iti likmut ti Turkia ken ti akindaya nga aplaya ti Mediteraneo a kas ti "Asideg a Daya", bayat a ti "Adayo a Daya" a naisentro iti Tsina,[12] ken ti Tengnga a Daya ket kaibuksilanna idi ti lugar manipud ti Mesopotamia aginggana idiay Burma, kadagiti lugar a nagbaetan ti Asideg a Daya ken ti Adayo a Daya. Idi naladaw a tawtawen ti 1930, dagiti Britaniko ket nangipatakder ti Bilin ti Tengnga a Daya, a naikuartel idi idiay Cairo, para kadagiti puersana iti militar iti dayta a rehion. Kalpasan iti dayta a panawen, ti termino a "Tengnga a Daya" ket nakagun-od iti ad-adu a panagusar idiay Europa ken idiay Estados Unidos, a ti napundar nga Instituto ti Tengnga a Daya idiay Washington, D.C. idi 1946, ket maysa kadagiti dadduma pay a panagusar.[13]

Kritisismo ken panagusar[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti Amerikano a pelikula idi 1957 a maipanggep iti Tengnga a Daya

Ti termino a Tengnga a Daya ket nauyawen a kas nalawag nga Eurosentriko.[14][15] Iti kontemporaneo nga akademiko ken midia iti pagsasao nga Ingles, ti termino ket inus-usar babaen dagiti Europeano ken saan nga Europeano.

Ti deskripsion a Tengnga ket nakaiturongan kadagiti dadduma a pannakaallilaw kadagiti agbalbaliw a panangipalawag. Sakbay ti Umuna a Gubat ti Sangalubongan, ti "Asideg a Daya" ket inus-usar idi iti Ingles a mangibaga tiBalkan ken ti Otomano nga Imperio, bayat a ti "Tengnga a Daya" ket mangibagbaga iti Iran, ti Kaukaso, Apganistan, Sentral nga Asia, ken ti Turkestan. Iti pannakaigiddiat, ti "Adayo a Daya" ket mangibagbaga kadagiti pagilian ti Daya nga Asia (kas ti Tsina, Hapon, Formosa, Korea, Hong Kong, kdpy.)

Iti pannakaawanen ti Otomano nga Imperio idi 1918, ti "Asideg a Daya" ket kaaduanen a saan a naus-usar iti Ingles, bayat a ti "Tengnga a Daya" ket nagbalinen a naipakpakat kadagiti runrumsua menen a pagilian iti Islamiko a lubong. Nupay kasta, ti panagusar iti "Asideg a Daya" ket natalinaay idi babaen dagiti nadumaduma a a disiplina ti akademia, a mairaman iti arkeolohia ken taga-ugma a pakasaritaan, a mangipalawag ti maysa a lugar a kapada ti termino iti Tengnga a Daya, a saan nga inus-usar babaen dagitoy a disiplina (kitaen ti Taga-ugma nga Asideg a Daya).

Ti immmuna nga opisial a panagusar ti termino a "Tengnga a Daya" babaen ti gobierno ti Estados Unidos ket idi Doktrina Eisenhower idi 1957, a nanginaig iti Didigra ti Suez. Inpalawag ni Sekretario ti Estado John Foster Dulles ti Tengnga a Daya a kas "ti lugar a naisanglad iti nagbaetan ken mairaman ti Libya iti laud ken ti Pakistan iti daya, ti Siria ken Irak iti amianan ken ti Arabiano a peninsula iti abagatan, ken maipatinayon pay ti Sudan ken Etiopia."[12] Idi 1958, ti Departamento ti Estado ket inpalawagna dagiti termino ti "Asideg a Daya" ken "Tengnga a Daya" ket mabalin a pagsinnukaten dagitoy, ken inpalawagna ti rehion a kas mangiraman laeng ti Ehipto, Siria, Israel, Lebanon, Hordania, Irak, Saudi Arabia, Kuwait, Bahrain, ken Katar.[16]

Ti libro ti estilo ti Associated Press ket inbagbagan a ti Asideg a Daya a dati a nangibagbaga kadagiti ad-adayo a laud a pagilian bayat a ti Tengnga a Daya ket mangibagbaga kadagiti akindaya, ngem itan ket agpapada dagitoyen. Mangibagbaga nga:

Usaren ti Middle East malaksid no ti Near East ket inusar babaen ti taudan ti istoria. Ti Mideast ket mabalin pay a maawat, ngem ti Middle East ket kaykayat.[17]

Iti Nagkaykaysa a Pagpagilian, dagiti nadumaduma a dokumento ken dagiti resolusion a maipanggep iti Tengnga a Daya ket iti kinapudno ket maipanggp iti [[Suppiat ti Arabo–Israeli], a naisangayan ti suppiat ti Israeli–Palestina, ken, isu a dagitoy dagiti uppat nga estado ti Lebante. Ti termino nga Asideg a Daya ket sagpaminsan a mangmangeg idiay Nagkaykaysa a Pagpagilian a mangibagbaga iti daytoy a rehion.

Dagiti patarus[urnosen | urnosen ti taudan]

Adda met dagiti kapada a termino iti Asideg a Daya ken Tengnga a Daya kadagiti sabali a pagsasao ti Europa, ngem gapu ta daytoy ket relatibo a deskripsion, dagiti kaibuksilan ket depende iti pagilian ken sapasap a sabali dagitoy manipud ti Ingles a termino. Iti Aleman ti termino aNaher Osten (Asideg a Dayat) ket kadawyan pay laeng a maus-usar (ita nga aldaw ti termino a Mittlerer Osten ket umad-adun a termino kadagiti testo ti warnakan a naipatarus manipud kadagiti Ingles, ngem adda met iti naisangayan a kaibuksilan) ken iti Ruso ti Ближний Восток wenno Blizhniy Vostok, ti Bulgaro ti Близкия Изток, ti Polako ti Bliski Wschód wenno ti Kroata ti Bliski istok (a ti kaibuksila ket Asideg a Daya kadagiti amin nga uppat nga Eslobako a pagsasao) ket agtaltalinaay a kas ti maitunos a termino para iti rehion. Nupay kasta, addamet dagiti pagsasao nga awan kapada iti "tengnga a Daya", kas ti Pranses ti Moyen-Orient, ti Sueko ti Mellanöstern, ti Espaniol ti Oriente Medio or Medio Oriente, ken ti Italiano ti Medio Oriente.[note 1]

Baka mabalin a gapu ti impluensia iti Akinlaud a warnakan, ti Arabiko a kapada ti Tengnga a Daya (Arabiko: الشرق الأوسط ash-Sharq al-Awsaṭ), ket nagbalinen a pagalagadan a panagusar iti kaaduan a warnakan nga Arabiko, ken mangibagbaga iti isu met laengen a kaibuksilan a kas ti termino iti "Tengnga a Daya" iti panagusar idiay Amianan nga Amerika ken Akinlaud nga Europa. Ti pananginagan iti Mashriq, manipud pay iti ramut nga Arabiko para iti daya, ket mangibaga pay kadagiti nadumaduma a naipalawag a rehion iti likmut ti Lebante, ti akindaya a paset ti agsasao iti Arabiko a lubong (a maigiddiat iti Maghreb, ti akinlaud a paset).[18] Ti Persiano a kapada para iti Tengnga a Daya ket ti خاورمیانه (Khāvar-e miyāneh).

Dagiti teritorio ken dagiti rehion[urnosen | urnosen ti taudan]

Tradisional a panangipalawag ti Tengnga a Daya[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti sumaganad a pagilian ket tradisional a mairaman iti uneg ti Tengnga a Daya:

Dagiti dadduma pay a panangipalawag ti Tengnga a Daya[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti nadumaduma a konsepto ket masansan a maipadpada iti Tengnga a Daya, ti kaaduan ket ti Asideg a Daya, ti Nalames nga Immindayon ken ti Lebante. ti Asideg a Daya, Lebante ken ti Nalames nga Immindayon ket dagiti heograpiko a konsepto, ken dagitoy ket mangibagbaga kadagiti dakkel a paset ti moderno a a Tengnga a Daya, a ti Asideg a Daya ti kaasitgan iti Tengnga a Daya iti heograpiko a kaibuksilanna.

Dagiti pagilian ti Abagatan a KaukasoArmenia, Azerbaijan, ken Georgia—ket sagpaminsan a mairamraman kadagiti panangipalawag iti Tengnga a Dayat.[20]

Ti Kalatakan a Tengnga a Daya ket ti maysa a maipatinayon nga Eurosentriko a konsepto,naipayammo daytoy idiay Laud kadagidi tawen ti 1990,ken mangibagbaga kadagiti kaaduan nga Islamiko a rehion ti Amianan nga Aprika, Akinlaud nga Asia ken Sentral nga Asia; nupay kasta ti panagusar ti "Kalatakan a Tengnga a Daya" ket marginal ken saan unayen a maus-usar.

Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Iti Italiano, ti panangiyebkas iti "Vicino Oriente" (Asideg a Daya) ket kaaduan met idi a naus-usar a mangiba iti Turkia, ken ti Estremo Oriente (Adayo a Daya wenno Patingga a Daya) tapno mangibaga iti amian nga Asia iti daya ti Tengnga a Daya

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti dakamat[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ IMF WEO Okt. 2010 Naala idi 15-10-2010
  2. ^ Beaumont, Blake & Wagstaff 1988, p. 16.
  3. ^ Koppes, CR (1976). "Captain Mahan, General Gordon and the origin of the term "Middle East"". Middle East Studies 12: 95–98. doi:10.1080/00263207608700307. 
  4. ^ Lewis, Bernard (1965). The Middle East and the West. p. 9. 
  5. ^ Fromkin, David (1989). A Peace to end all Peace. p. 224. ISBN 0-8050-0857-8. 
  6. ^ Melman, Billie, Companion to Travel Writing, Collections Online, 6 The Middle East/Arabia, Cambridge, naala idi Enero 8, 2006 .
  7. ^ Palmer, Michael A. Guardians of the Persian Gulf: A History of America's Expanding Role in the Persian Gulf, 1833–1992. New York: The Free Press, 1992. ISBN 0-02-923843-9 pp. 12–13.
  8. ^ Laciner, Dr. Sedat. "Is There a Place Called 'the Middle East'?", The Journal of Turkish Weekly, Hunio 2, 2006. Naala idi Enero 10, 2007.
  9. ^ Adelson 1995, pp. 22–23.
  10. ^ Adelson 1995, p. 24.
  11. ^ Adelson 1995, p. 26.
  12. ^ a b Davison, Roderic H. (1960). "Where is the Middle East?". Foreign Affairs 38 (4): 665–75. doi:10.2307/20029452. 
  13. ^ Held, Colbert C. (2000). Middle East Patterns: Places, Peoples, and Politics. Westview Press. p. 7. ISBN 0-8133-8221-1. 
  14. ^ Shohat, Ella. "Redrawing American Cartographies of Asia". City University of New York. Naala idi 2007-01-12. 
  15. ^ Hanafi, Hassan. "The Middle East, in whose world?". Nordic Society for Middle Eastern Studies. Naala idi 2007-01-12. 
  16. ^ "'Near East' is Mideast, Washington Explains". The New York Times. Agosto 14, 1958. Naala idi 2009-01-25. 
  17. ^ Goldstein, Norm. The Associated Press Stylebook and Briefing on Media Law. New York: Basic Books, 2004. ISBN 0-465-00488-1 p. 156
  18. ^ Anderson, Ewan W., William Bayne Fisher (2000). The Middle East: Geography and Geopolitics. Routledge. pp. 12–13. 
  19. ^ The World Factbook. Cia.gov. Naala idi 2013-07-29.
  20. ^ Novikova, Gayane (Disiembre 2000). "Armenia and the Middle East". Middle East Review of International Affairs. Naala idi 14 Agosto 2014. 

Sapasap[urnosen | urnosen ti taudan]

  • Adelson, Roger (1995). London and the Invention of the Middle East: Money, Power, and War, 1902-1922. Yale University Press. ISBN 0-300-06094-7. 
  • Anderson, R; Seibert, R; Wagner, J. (2006). Politics and Change in the Middle East (8th nga ed.). Prentice-Hall. 
  • Barzilai, Gad; Aharon, Klieman; Gil, Shidlo (1993). The Gulf Crisis and its Global Aftermath. Routledge. ISBN 0-415-080029. 
  • Barzilai, Gad (1996). Wars, Internal Conflicts and Political Order. State University of New York Press. ISBN 0-7914-2943-1. 
  • Beaumont, Peter; Blake, Gerald H; Wagstaff, J. Malcolm (1988). The Middle East: A Geographical Study. David Fulton. ISBN 0-470-21040-0. 
  • Goldschmidt, Arthur Jr (1999). A Concise History of the Middle East. Westview Press. ISBN 0-8133-0471-7. 

Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]

  • Cressey, George B. (1960). Crossroads: Land and Life in Southwest Asia. Chicago, IL: J.B. Lippincott Co. xiv, 593 p., ill. with maps and b&w photos.
  • Freedman, Robert O. (1991). The Middle East from the Iran-Contra Affair to the Intifada, in series, Contemporary Issues in the Middle East. 1st ed. Syracuse, NY: Syracuse University Press. x, 441 p. ISBN 0-8156-2502-2 pbk.

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Tengnga a Daya idiay Wikimedia Commons

Nagsasabtan: 29°00′00″N 41°00′00″E / 29.0000°N 41.0000°E / 29.0000; 41.0000