Daga (planeta)
|
||||||||||
|
Dagiti pagnaganan
|
||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kasublat a nagan | Terra, Sol-3 | |||||||||
| Panawen J2000.0 | ||||||||||
| Aphelion | 152,098,232 km 1.01671388 AU |
|||||||||
| Perihelion | 147,098,290 km 0.98329134 AU |
|||||||||
| Semimayor a panagtayyek | 149,598,261 km 1.00000261 AU |
|||||||||
| Panakaidumduma | 0.01671123 | |||||||||
| Panawen ti panagliklikmut | 365.256363004 al-aldaw 1.000017421 tawen |
|||||||||
| Promedio a kapardas ti panagliklikmut | 29.78 km/s 107,200 km/h |
|||||||||
| Medio nga anomalia | 357.51716° | |||||||||
| Panaglikigan | 7.155° aginggana ti ekuador ti Init 1.57869°aginggana ti saan a mabalbaliwan a dalumpinas |
|||||||||
| Longitud iti panagngato a buko | 348.73936° | |||||||||
| Pangsuppiat iti perihelion | 114.20783° | |||||||||
| Dagiti satelites | 1 a masna (Ti Bulan) 994 parbo (manipud idi 2011-12-31) |
|||||||||
|
Maipapan ti bagi a pakaidumaan
|
||||||||||
| Medio a rayus | 6,371.0 km | |||||||||
| Ekuador a rayus | 6,378.1 km | |||||||||
| Polar a rayus | 6,356.8 km | |||||||||
| Panakadalumpinas | 0.0033528 | |||||||||
| Palikaw | 40,075.017 km (ekutorial)Heodetiko a Sistema ti Lubong (WGS-84). [1] 40,007.86 km (meridional) [2] |
|||||||||
| Kalawa ti rabaw | 510,072,000 km2
148,940,000 km2 daga (29.2 %) |
|||||||||
| Kadakkel | 1.08321×1012 km3 | |||||||||
| Kapuskol | 5.9736×1024 kg | |||||||||
| Medio a densidad | 5.515 g/cm3 | |||||||||
| Pigsa a mangguyod ti rabaw nga ekuador | 9.780327 m/s2 0.99732 g |
|||||||||
| Kapardas a panaglibas | 11.186 km/s | |||||||||
| Panagtayyek ti bituen a panawen |
0.99726968 d 23h 56m 4.100s |
|||||||||
| Kapardas a panagtayyek nga ekuador | 1,674.4 km/h (465.1 m/s) | |||||||||
| Batuag a pagtayyekan | 23°26'21".4119 | |||||||||
| Albedo | 0.367 (heometriko) 0.306 (Piansa) |
|||||||||
| Rabaw temp. Kelvin Celsius |
|
|||||||||
|
Tangatang
|
||||||||||
| Rabaw a presion | 101.325 kPa (MSL) | |||||||||
| Panakaibuklan | 78.08% nitroheno (N2) 20.95% Oksíheno (O2) 0.93% argon 0.038% karbon dioksido About 1% alingasaw ti danum (agbalbaliw babaen ti klima) |
|||||||||
Ti Daga (wenno ti Daga) ket isu ti maikatlo a planeta manipud ti Init, ken ti kapusekan ket maikalima a kadakkelan kadagiti walo a planeta iti Sistema a Solar. Isu pay ti kadakkelan kadagiti uppat a naindagaan a planeta iti Sistema a Solar. Daytoy ket sagpaminsan pay a makunkuna a ti lubong, ti Asul a Planeta,[3] wenno babaen ti Latin a naganna a, Terra.[paammo 1]
Ti Daga ket naporma idi agarup a 4.54 bilion a tawtawen babaen ti panakapartuatna manipud ti solar a nebula, ken ti biag ket rimsua iti rabawna idi kaunegan ti maysa a bilion a tawtawen.[4] Ti planeta ket pagtaengan dagiti riwriw a sebbangan, a mairaman dagiti tao.[5] Ti biospera ti Daga ket naimudingan a nabalbaliwanna ti tangatang ken dagiti pay abiotiko a kasasaad iti planeta, a nagpakabael daytoy ti panakaiwarwaras dagiti aerobio nga organismo ken dagiti pay panakaporma ti tuon ti osono a daytoy ket, a kumaduaan ti magnetiko a lugar ti Daga, ket mangtiped kadagiti makadangran a solar a radiasion, a mangpalubos ti biag iti daga.[6] Ti maipapan ti bagi a tagikua ti Daga, ken dagiti pay bukodna a heolohiko a pakasaritaan ken panagliklikmut, ket pimmalubos ti panagrang-ay ti biag. Ti planeta ket manamnama a agituloy a makasuporta ti biag para kadagiti sumaruno a 500 a riwriw aginggana ti 2.3 a bilion a tawtawen.[7][8][9]
Ti ukis ti daga ket nabingbingay kadagiti nadumaduma a nasikkil a paset, wenno tektoniko a plato, nga umakar ti rabaw kadagiti panawen iti adu a riwriw a tawtawen. Agarup a 71% iti rabaw ket nasakopan babaen dagiti naapgad a danuma a taaw, nga adda dagiti nabati ket buklen dagiti kontinente ken is-isla a dagitoy amin a maitipon ket adda dagiti adu a danaw ken dagiti nadumaduma a pagtaudan iti danum a mangbukel ti hidrospera. Dagiti ungto ket kaaduan a naabongan kadagiti natanken a yelo (Antartiko a sabanas ti yelo) wenno baybay ti yelo (Artiko a gora ti yelo). Ti uneg ti planeta agnanayon nga aktibo, nga adda ti napuskola tuon iti medio a natangken a manta, maysa alikido a akin ruar a bugas nga agpataud ti magnetiko a lugar, ken maysa a natangken a landok a kaunegan a bugas.
Ti Daga ket makibiang kadagiti sabsabali a banag iti limbang, a naipangpangruna ti Init ken ti Bulan. Iti agdama, ti Daga ket likmutenna ti Init iti tunggal maysa a 366.26 paset ti panawen ken agtayyek iti bukodna a patayyekan, a maipada dagiti 365.26 a solar nga aldaw, wenno maysa a sidereal a tawen.[paammo 2] Ti pagtayyekan ti Daga a panagtayyek ket napakbo ti 23.4° nga umadayo manipud ti tindek iti bukodna a panaglikmut a plano, a agpataud daytoy ti panagdumaduam ti tiempo iti rabaw ti planeta iti paset ti panawen iti maysa a tropikal a tawen (365.24 a solar nga al-aldaw).[10] Ti maymaysa laeng a masna a satelite ti Daga, ket ti Bulan, a nangrugi nga agpalpalikmut iti daytoy idi agarup a 4.53 bilion tawtawen, a daytoy ket agpataud ti ugot dagiti taaw iti panawen ti Naladaw nga Adu a Panagbomba ket gapuanan ti naimudingan a panagbalbaliw ti enbironmento ti kalatakan a rabaw.
Dagiti mineral a rekurso ti planeta ken dagiti taudan ti biospera ket agparparawad kadagti rekurso nga inususar a panagsuporta ti sangalubongan a populasion ti nagtagitaoan.[11] Dagiti agtaeng ket naigrupoda kadagiti agarup a 200 a nawaya a naturay nga estado (193 mabigbigan ti Nagkaykaysa a Pagpagilian a naturay nga estado), a makibibiang babaen ti diplomasia, panabaniaga, komersia, ken milisia nga aksion. Dagiti kultura ti nagtagitaoan ket nakaparang-ay kadagit nadumaduma a panagkita iti planeta, a mairaman ti personipikasion a kas maysa a kinadios, ti pammati ti maysa a dalumpinas a Daga wenno iti Daga a kas ti sentro iti law-ang, ken ti maysa a moderno a perspektibo ti lubong a kas maysa a napagkaykaysa nga enbironmento a makasapul ti panagayaywan.
Paammo [urnosen]
- ^ Babaen ti Kappon ti Internasional nga Astronomiko a timpuyog, ti termino a terra ket maususar laeng para iti panagnagan kadagiti nawatiwatat a masa ti daga iti selestial a bagbagi a saan a ti Daga. Cf. Blue, J. (2007-07-05). "Dagiti Panangilawlawaga Termino (Dagiti Langa a Kita)". Gazetteer iti Planetario Nomenklatura. US Geological Survey. http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/append5.jsp. Naala idi 2007-07-05.
- ^ Ti bilang dagiti solar nga aldaw ket basbassit ngem naysa ti bilang dagiti sidereal nga aldaw gapu ti panaglikmut a gunay ti Daga ti Init ket agarup kadagiti resulta iti maysa pay a panaglikmut iti planeta babaen ti pagtayyekanna.
Pinagibasaran [urnosen]
- ^ Magun-od idiay online manipud ti Ahensia ti Intelihensia a Nailian a Heospatial-.
- ^ Ti palikaw ti Daga ket (gangani) pudno a 40,000 km gapu ti metro ket nakalibrado a naibatay ti ti agpayso a panagrukod iti daytoy – naisangsangayan a, 1/10-a riwriw iti kaadayo a nagbaetan dagiti ungto ken ti ekuador.
- ^ Drinkwater, Mark; Kerr, Yann; Font, Jordi; Berger, Michael (Pebrero 2009). "Panagsukisok iti Siklo ti Danum iti 'Asul a Planeta': Ti Kabasa ti Daga ken Kaapgad ti Taaw (SMOS) a mision". ESA a Pakdaar (Europeano nga Ahensia ti Limbang) (137): 6–15. http://www.esa.int/esapub/bulletin/bulletin137/bul137b_drinkwater.pdf. "Ti Panagkita ti Daga, ti ‘Asul a Planeta’ [...] Idi immuna a napan iti limbang dagiti astronota, immunada a tinungawan ti Daga, ken tinawaganda ti pagtaengantayo ti ‘Asul a Planeta’."
- ^ See:
- Dalrymple, G.B. (1991). Ti Tawen ti Daga. California: Unibersidad ti Stanford a Pagmalditan. ISBN 0-8047-1569-6.
- Newman, William L. (2007-07-09). "Tawen iti Daga". Dagiti Serbiso ti Panagpablaak, USGS. http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html. Naala idi 2007-09-20.
- Dalrymple, G. Brent (2001). "Ti tawen iti Daga iti maikaduapuloa siglo: maysa a parikut (kaaduan a) an nasolbar". Heolihiko a Kagimongan, Londres, Naipangpangruna a Panakaipablaak 190 (1): 205–221. doi:10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14. http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205. Naala idi 2007-09-20.
- Stassen, Chris (2005-09-10). "Ti Tawen iti Daga". TalkOrigins Archive. http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html. Naala idi 2008-12-30.
- ^ May, Robert M. (1988). "Mano kadagiti sebbangan iti adda iti daga?". Siensia 241 (4872): 1441–1449. Bibcode 1988Sci...241.1441M. doi:10.1126/science.241.4872.1441. PMID 17790039.
- ^ Harrison, Roy M.; Hester, Ronald E. (2002). Dagiti gapuanan ken Enbironmento nga Implikasion iti Panagadu ti UV-B Radiasion. Naarian a Kagimongan iti Kimiko. ISBN 0-85404-265-2.
- ^ Britt, Robert (2000-02-25). "Agyelo, Agprito wenno Namaga: Mano a Tiempo ti Nabati ti Daga?". http://replay.waybackmachine.org/20090605231345/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html.
- ^ Carrington, Damian (2000-02-21). "Ti naipetsado para iti desierto a Daga". BBC News. http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm. Naala idi 2007-03-31.
- ^ Li, King-Fai; Pahlevan, Kaveh; Kirschvink, Joseph L.; Yung, Yuk L. (2009). "Ti tangatang a presion a kas maysa a masna a panagtimbeng ti para iti maysa a terstial a planeta nga adda ti maysa a biospera". Dagiti Nagbanagan iti Nailian nga Akademia dagiti Siensia 106 (24): 9576–9579. Bibcode 2009PNAS..106.9576L. doi:10.1073/pnas.0809436106. PMC 2701016. PMID 19487662. http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf. Naala idi 2009-07-19.
- ^ Yoder, Charles F. (1995). T. J. Ahrens. ed. Sangalubongan a Pisika ti Daga: Maysa a Libro iti Maipapan ti Bagi a Panagitultuloy. Washington: Kappon ti Amerikano a Heopisiko. p. 8. ISBN 0-87590-851-9. http://replay.waybackmachine.org/20090421092502/http://www.agu.org/reference/gephys.html. Naala idi 2007-03-17.
- ^ Senso nga Opisina ti Estados Unidos (2 Nobiembre 2011). "World POP Clock Projection". Senso nga Opisina ti Estados Unidos Internasional a Pagibatayan ti datos. http://www.census.gov/population/popclockworld.html. Naala idi 2011-11-02.
|
||||||||||||||||||||
