Urano

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Urano  Astronomikal simbolo iti Urano
Uranus as seen by Voyager 2
Ti Urano a maipakpakita nga awan ti langlanga nga innala daytoy ti Voyager 2
Panakaduktalan
Naduktalan babaen ni William Herschel
Petsa a panaduktalan Marso 13, 1781
Dagiti pagnaganan
Pannakaibalikas Dumngegi/ˈjʊərənəs/ wenno Dumngegi/jʊˈrnəs/
Panangilasin Uranian
Panawen J2000
Aphelion
  • 3,004,419,704 km
  • 20.083 305 26 AU
Perihelion
  • 2,748,938,461 km
  • 18.375 518 63 AU
Semimayor a panagtayyek
  • 2,876,679,082 km
  • 19.229 411 95 AU
Panakaidumduma 0.044 405 586
Panawen ti panagliklikmut
Sinodiko a panawen 369.66 alaldaw[3]
Promedio a kapardas ti panagliklikmut 6.81 km/s[3]
Medio nga anomalia 142.955 717°
Panaglikigan 0.772 556° aginggana ti Ekliptika
6.48° aginggana ti ekuador ti Init
1.02° aginggana ti Saan a nagbalbaliw a dalumpinas[4]
Longitud  iti panagngato a buko 73.989 821°
Pangsuppiat iti perihelion 96.541 318°
Dagiti satelites 27
Maipapan ti bagi a pakaidumaan
Ekuador a rayus 25,559 ± 4 km
4.007 it Daga[5]
Polar a rayus 24,973 ± 20 km
3.929 ti Daga[5]
Panakadalumpinas 0.022 9 ± 0.000 8[b]
Palikaw 159,354.1 km[6]
Kalawa ti rabaw 8.115 6×109 km2[6]
15.91 ti Daga
Kadakkel 6.833×1013 km3[3]
63.086 ti Daga
Kapuskol (8.6810 ± 0.0013)×1025 kg
14.536 ti Daga
GM=5 793 939 ± 13 km3/s2
Medio a densidad 1.27 g/cm3[3]
Pigsa a mangguyod ti rabaw nga ekuador 8.69 m/s2[3]
0.886 g
Kapardas a panaglibas 21.3 km/s[3]
Panagtayyek ti bituen
a panawen
0.718 33 nga alaldaw
17 o 14 min 24 s[5]
Kapardas a panagtayyek nga ekuador 2.59 km/s
9,320 km/h
Batuag a pagtayyekan 97.77°[5]
Amianan nga ungto kanawan nga agpangato 17 o 9 min 15 s
257.311°[5]
Amianan nga ungto panaglikig −15.175°[5]
Albedo 0.300 (Bono)
0.51 (geom.)[3]
Rabaw temp.
   bar nga agpang
   0.1 bar
(tropopausa)[7]
min mean max
76 K
49 K 53 K 57 K
Nalawag a kinadakkel 5.9 aginggana ti 5.32[3]
Anggulo a diametro 3.3"–4.1"[3]
Tangatang[7][8][9][c]
Timbengan a katayag 27.7 km[3]
Panakaibuklan (Ab-ababa ngem 1.3 bar)
83 ± 3% hidroheno (H2)
15 ± 3% helio
2.3% metano
0.009%
(0.007–0.015%)
hidroheno deuterio (HD)[10]
Dagiti yelo:
ammoniako
danum
ammonio hidrosulpuro (NH4SH)
metano (CH4)

Ti Urano ket isu ti maikapito a planeta manipud ti Init. Isu daytoy ti addaan ti maikatlo a rayos ti planeta ken ti maikapat a kadakkelan a masa ti planeta iti Sistema a Solar. Nainaganan daytoy manipud ti diosen ti Griego iti langit a ni Urano (Taga-ugma a Griego: Οὐρανός), ti amam ni Kronus (Saturno) ken apo ni Zeus (Hupiter). Nupay daytoy ket makita iti mata a kas dagiti klasiko a planeta, daytoy ket saan a naibigbigan a kas maysa a planeta dagiti taga-ugama nga agpalpaliiw gapu ta nalidem ken nabuntog a panagliklikmut na.[11] Ni Apo William Herschel ket nagirangaran ti panakadiskobre na idi Marso 13, 1781, a panakapada ket ti namammuan a pagbeddengan iti Sistema a Solar para iti pinakauna iti moderno a pakasaritaan. Ti Urano ket isu pay ti immuna a planeta a naduktalan babaen ti teleskopio.

Ti Urano ket kapadpadana ti panakabuklan ti Neptuno, ken dagitoy ket aggiddiatda ti kimiko a pakabuklan ngem dagiti daddadakkel a higante nga alingasaw, a Hupiter ken Saturno. Dagiti astronomo ket sagpaminsanda nga inkabkabil iti sabali a kategoria a tinawtawagan a kas dagiti "higante a yelo". Ti tangatang ti Urano, bayat a kapadpada iti kangrunaan a pakabuklan ti hidroheno ken helio ti Hupiter ken Saturno , ket aglaon kadagiti adadu a "yelo" a kas ti danum, amoniako ken meano, ken mairaman dagit tugot dagiti hidrokarbon.[7] Daytoy ti kalamiisan a planetario a tangatang iti Sistema a Solar, nga adda ti kababaan a temperatura ti 49 K (−224 °C). Adda daytoy ti narikut a, nagtutuon nga ule a patakder, a naipanunotan a ti danum ti pakabuklan dagiti nababbaba nga ulep, ken ti metano ti naipanunotan a mangbukel ti ngato a tuon dagiti ulep.[7] Iti panagiddiat, ti uneg ti Urano ket angrunaan a buklen dagiti yelo ken bato.[12]

Kasla dagiti sabali a higante a planeta, ti Urano ket adda ti maysa a singsing a sistema, ti maysa a magnetoesperio, ken dagiti nadumaduma a bulan. Ti Urano a sistema ket adda ti naisangsangayan a panakaaramid kadagiti planeta gaputa ti aksis a panagtayyek ket nagbatuag a nakairig, a gangani iti dalumpinas ti panagtayyekna ti Init. Isu ngarud a dagiti amianan ken abagatan nga ungtona ket naisanglad diay pakakitaan ti ekuador kadagiti kaaduan a planeta.[13] Idi 1986, dagiti ladawan manipud ti Voyager 2 ket nangipakita ti Urano a kas awan ti langana a planeta iti makitkita a lawag nga awan dagiti banda ti ulep wenno dagiti bagio a nakaitaripnongan dagiti sabali a higante.[13] Dagiti naindagaan nga agpalpaliiw ket nakakitada kadagiti senial ti tiempo a panagbalbaliw ken umadadu nga aktibidad ti tiempo kadagiti napalabas a tawen iti panagasideg ti Urano ti bukodna nga ekuinosio. Ti kapardas ti angin idiay Urano ket makaabot ti 250 a metro tunggal maysa a segundo (900 km/h, 560 mph).[14]

Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]

Panakaduktal[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti Urano ket kaaduan a napalpaliiw idin sakbay a naduktalan a kas maysa a planeta, ngem sapasap daytoy napagkamalian a kas maysa a bituen. Ti kasapaan a nairehistro a panakakita ket idi 1690 idi ni John Flamsteed napaliiwna ti planeta ti innem a beses, a nangikatologo daytoy a kas ti 34 Tauri. Ti Pranses nga astronomo a ni Pierre Lemonnier ket napaliiwna ti Urano iti sangapulo ket dua a beses idi nagbaetan ti 1750 ken 1769,[15] a mairaman kadagiti nagsasaruno a rabii.

Ni William Herschel ket pinaliiwna ti planeta idi Marso 13, 1781 bayat nga isu ket adda idiay hardin ti balayna idiay 19 New King Street idiay ili ti Bath, Somerset, Inglatera (a tattan ket ti Herschel a Museo iti Astronomia),[16] ngem immuna nga inreportana daytoy (on Abril 26, 1781) a kas maysa a "bandus".[17] Ni Herschel ket "nagaramid kadagiti serie ti panagpalpaliiw iti paralahe dagiti saan nga agkukuti a bituen",[18] a nagus-usar ti bukodna a naidaremdem a teleskopio.

Isu ket nangirehistro ti wanakanna "Idiay pagkapat nga asideg ti ζ Tauri ... a ti [a] Nebulusa a bituen wennobandus ngata".[19] Idi Marso 17, nga isu ket nagisurat ti, "Nagbirukak para iti Bandus wenno Nebulusa ket nabirukak a daytoy ket maysa a Bandus, gaputa daytoy ket nagbalbaliw ti lugarna".[20] Idi inpresentana ti dinuktalanna idiay Naarian a Kagimongan, isu ket nagtultuloy a nangikenng nga isu ket nakabiruk ti maysa a bandus bayat a pudno a nangipadpada daytoy ti maysa a planeta:[21]

Ti kapigsa a naikabilko idi immuna a nakitak ti bandus ket 227. Manipud ti panakasanay ammok a ti diametro dagiti saan nga agkutkuti a bituen ket saan a proprsional a naipadakkel kadagiti nangatngato a kapigsa, as planets are; isu ngarud nga ikabilkon ti kapigsa iti 460 ken 932, ken nabirukak a ti diametro ti bandus ket dimmakkel a maipada ti kadakkel ti kapigsa, a kastoy koma, iti panagipagpagarup iti daytoy ket saan nga agkutkuti a bituen, bayat a ti diametro dagiti bituen a nangipadaak ket saan a dimaakkel ti kapadana a pannakaibagi. Ti maipatinayon, ti bandus ket adadu a naipadpadakkel iti las-ud a mabalin a maipalubusan ti lawag, a nagparang daytoy a nanakudrep ken saan a nalawag kadagitoy a nalatak a kapigsa, bayat a dagitibituen nakapreserbada kadati karanigda ken panakailaslasin manipud kadagiti rinibu a panagpalpaliiwko nga ammok a mataginayonda. Ti sumatuno ket mangipakita dagitiinpagpagaruko ket nasayaat a naipatakderan, daytoy ket mangpaneknek ti Bandus a pinalpaliiwan tayo.

Replika ti teleskopio nga inusar babaen ni Herschel ti panagduktalna ti Urano (William Herschel a Museo, Bath)

Ni Herschel pinakaammoanna ti Naarian nga Astronomo, a ni Nevil Maskelyne, tinainduktalanna ken nakaawat ti nakaalalilaw a sungbat manipud kaniana idi Abril 23: "Diak ti panagtawagko daytoy. Daytoy ket kasla maysa a sapasap a planeta nga aggungunay ti maysa apagtayyekan nga a gangani a sirkulo a kalas ti init ket maysa a Bandus nga aggungunay ti eksentriko nga elipsis. Saanak pay a nakakita ti maysa a koma wenno ipusna".[22]

Bayat a ni Herschel ket nagtultuloy a naganannad a nagpalpalawag tibaro a banagna a kas maysa a bandus, dagiti sabali nga astronomo ket nangrugrugidan a nagipagpagarup a daytoy ket saan a bandus. T Ruso nga astronomo a ni Anders Johan Lexell ket isu idi ti immuna a nagkarkulo ti panagtayyek ti baro a banag[23] ken ti gangani a sirkulo a panagtayyekna ket nagiturong kaniana a nangipatingga a daytoy ket maysa a planeta ken saan a bandus. Ti Berlin nga astronomo a ni Johann Elert Bode ket nagipalawag ti dinuktalan ni Herschel a kas ti "maysa nga aggungunay a bituen a mabalin a maipanunotan a kellaat a di amammo a kasla planeta a banag nga agpalpalikmut ti las-ud iti Saturno".[24] Ni Bode ket nangipatingga a ti gangani a sirkulo a panagtayyekna ket maysa a planeta ken saan a bandus.[25]

Daytoy a banag sapasapen a nawawat a kas maysa a planeta. Babaen idi 1783, ni Herschel ket bukod a nangawat ti daytoy a kinapudno kenni Joseph Banks ti presidente ti Naarian a Kagimongan: "Baabaen dagiti panagpalpaliiw dagiti nalatak nga astronomo idiay Europa maipakita a ti baro a bituen, nga addaak ti dayaw a nangitudo kaniada idi Marso 1781, ket maysa a Primario a Planeta ti bukodtayo a Sistema a Solar."[26] Iti pammadayaw kadagiti nagun-odna, ni Ari George III ket nangited kenni Herschel ti tinawen a tangdan a £200 iti kondison nga isu ket ket umalis idiay Windsor tapno ti Naarian a Pamilia ket maikkanda ti gundaway a mangusar ti teleskopiona.[27]

Panaginagan[urnosen | urnosen ti taudan]

Ni Maskelyne ket nagsalusod kenni Herschel a "mangited ti astronomiko a lubong ti parabor nga ikkan ti nagan ti planetam, nga isu daytoy ket kabukbukodam, ken dakami ket makapabaklanyan iti annong para iti panakaduktal daytoy."[28] Iti panagisungbat ti kiddaw ni Maskelyne, ni Herschel ket nangikeddeng a mangnagan ti banag ti Georgium Sidus (Bituen ni Georger), wenno ti "Georgiano a Planeta" a pammadayaw ti baro a patronna,a ni Ari George III.[29] Isu ket nangipalpalawag ti daytoy a keddeng iti maysa asurat para kenni Joseph Banks:[26]

Iti napasaw a paset dagiti panawen ti duog a panawen ti naibatay dagiti naibatay ti linteg a panaginagnagan ti Merkurio, Benus, Marte, Hupiter ken Saturno ket naited idi kadagiti Planeta, a kas dagiti nagnagan dagiti nagruna a bannuarda ken dagiti diosen. Iti agdamaga a adadu a pilosopiko a panawen daytoy ket narigrigat a mapalubosan ti isu met laeng apamay-an ken tawagan dagitoy a kas ti Juno, Pallas, Apollo wenno Minerva, para iti nagan ti baro a nainlangitan a bagbagi tayo. Ti umuna a pamanunotan ti aniaman a naisangsangayna a pasamak, wenno namarangmang a mapagteng, ket kasla ti kronolohiana: no ti aniaman a masakbayan a daytoy ket masaludsod, kaano idi a nabirukan daytoy naudi a naduktalan a Planeta? Daytoy ket mabalin a nasayaat a masungbatanto ti, 'Iti panagturay ni Ari George ti Maikatlo'.

Ni William Herschel, ti nakaduktal ti Urano

Ti insingasing ni Herschel a nagan ket saan anadayeg iti ruar ti Britania, ken dagiti sabsabali a nagnagan ket naisingsingasing idin. Ti astronomo a ni Jérôme Lalande ket nangisingasing a managana ti palaneta iti Herschel a kas pammadayaw ti nakaduktal ti daytoy.[30] Ti Sueko nga astronomo a ni Erik Prosperin ket nangisingasing ti nagan a Neptuno a daytoy ket sinuportaran babaen dagiti astronomo a nagayat ti kapanunotan tapno maipalagip kadagiti panagbaligi ti plota ti Naarian a Marina ti Britania iti panawen ti Rebolusionario a Gubat ti Amerikano babaen ti panagtawag ti baro a planeta iti Neptuno George III wenno Neptuno Gran Britani.[23] Ni Bode ket pinilina ti Urano, ti nai-Latin a bersion ti Griego a dios ti langit, a nbi Ouranos. Ni Bode ket nangisuppiat a kas ni Saturno ket ama idi ni Hupiter, ti baro a planeta ket nasken a managanan kalpasan ti ama ni Saturno.[27][31][32] Idi 1789, ti kumaduaan ni Bode iti Naarian nga Akademia a ni Martin Klaproth ket nanginagan ti baro a a naduktalaan nga elemento ti "uranio" para iti panasuporta ti panagpili ni Bode.[33] Ti dimtengan daytoy, ti singasing ni Bode ket nagbalbalin anawatiwat a naus-usar, ken nagbalin a sapasap daytoy idi 1850 idi ti Opisina ti Nautiko nga Almanak, ti naudi a nabatbati, ket nangisukat ti panag-ususar tis Georgium Sidus iti Urano.[31]

Nomenklatura[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti Urano ket isu-isu ti planeta a ti naganna ket naala manipud ti Griego a mitolohia ngem ti Romano a mitolohia: ti Griego a "Οὐρανός" ket simmangpet iti Inggles babaen ti Latin nga "Ūranus".[34] Ti panaginagan ti Urano ket "Uraniano".[35] Daytoy ket adda ti dua nga astronomiko a simbolo. Ti immuna a naisingasing, ♅,[d] ket insingasing idi babaen ni Lalande idi 1784. Iti maysa a surat para kenni Herschel, ni Lalande ket nangilawlawag a kas ti "un globe surmonté par la première lettre de votre nom" ("ti maysa a globo a napatoktokan babaen ti umuna a letra ti apelyidom").[30] Ti naudi a naisingasing, ⛢,[e] ket maysa asabali a kita dagiti simbolo para iti Marte ken ti Init gaputa ti Urano ket isu ti Langit idi iti Griego a mitolohia, a naipanpanunotan nga inturayan babaen dagiti nagtitipon a bileg ti Init ken Marte.[36] Kadagiti pagsasao nga Insik, Hapon, Koreano, ken Bietnamis, thi nagan ti planeta ket literal a naipatarus a kas ti langit ari bituen (天王星).[37][38]

Pagliklikmutan ken pagtayyekan[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti Urano ket maminsan nga aglikmut iti Init iti tunggal maysa nga 84 a tawtawen ti Daga. Ti natimbengan a kaadayuna manipud ti Init ket agarup a 3 a bilion km (agarup a 20 AU)
Ti 1998 di agpayso a maris nga-infrared a ladawan ti Urano a mangipakpakita dagiti banda ti ulep, dagiti singsing, ken bulbulan a nagun-od babaen ti NICMOS kamera ti Hubble a teleskopio ti Limbang.

Ti Urano ket maminsan nga aglikmut iti Init iti tunggal maysa nga 84 a tawtawen ti Daga. Ti natimbengan a kaadayuna manipud ti Init ket agarup a 3 a bilion km (agarup a 20 AU). Ti karaniag ti lawag ti init idiay Urano ket agarup a 1/400 iti Daga.[39] Dagiti pagliklikmutanna nga elemento ket immuna a nakarkulo idi 1783 babaen ni Pierre-Simon Laplace.[40] Iti panakasakbayan ti panawen, dagiti madi a naggiddiatan ket nangrugi a naiparparang ti nagbaetan ti naipadto ken dagiti naipalpaliiw a pagliklikmutan, ken idi 1841, ni John Couch Adams ket immuna a nangisingasing a dagiti pagiddiatan ket mabalin a gapu ti grabitasional a panagginnuyod dagiti saan a makitkita a planeta. Idi 1845, ni Urbain Le Verrier ket nangrugrugi kadagiti nawaya a panagsuksukisokna kadagiti pagliklikmutan ti Urano. Idi Septiembre 23, 1846, ni Johann Gottfried Galle ket nakaduktal ti baro a planeta, ket ninaganan daytoy ti Neptuno, iti gangani nga asideg ti naipadto a puesto babae ni Le Verrier.[41]

Ti panagpuspusipos a paset ti panawen ti uneg ti Urano ket 17 nga oras, 14 minutos, nga agpakanawan (retrogrado). A kas dagiti amina a higante a planeta, ti akinngato a tangatangna ket makasanay kadagit napigsa nga angin iti turong ti panagliklikmutan. Kadagiti adda a latitud, a kas ti agarup a dua a pagkatlo a kaadayo manipud ti ekuador aginggana ti abagatan nga ungto, dagiti makitkita a langa ti tangatang ket naparpardasda nga aggungunay, a makaararamid daytoy ti napno a panagtaytayyek iti basbassit ngem 14 nga oras.[42]

Pakbu a pagtayyekan[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti Urano ket adda ti pakbu a pagtayyekan ti 97.77 a degrado, isu a ti pagliklikmutanna a ket agarup a paralelo ti dalumpinas ti Sistema a Solar. Daytoy ket mangited kadagiti kompleto a panagbalbaliw ti tiempona a saan a maararamid dagiti sabali a nangruna a planeta. Dagiti sabali a planeta ket mabalin a isirmata nga agtayyek a kas ti napakbu nga agtaytayyek a tarampo iti dalumpinas ti Sistema a Solar, bayat a ti Uyano ket agtaytayyek a kas ti napakbu nga agtultulid a bola. Iti asideg ti panawen dagiti Uraniano a solstisio, ti maysa nga ungto ket kankanayon a sanguenna ti Init bayat a dagiti sabali nga ungto liklikudanda. Adda laeng ti akikid a gisla ti lawlaw ti ekuador ti makasanay ti maysa a napardas a siklo ti rabii ken aldaw, ngem no ti Init ket nababa unay iti horisonte a kas la ti polar a rehion ti Daga. Iti sabali a bangir a pagtayyekan ti Urano ti puesto dagiti ungto a panakaisangona ti Init ket baliktad. Ti tunggal maysa nga ungto ket makaala ti agarup a 42 a tawtawen ti agtultuloy a lawag ti init, a sarunuen babaen ti 42 a tawtawen ti kinasipnget.[43] Iti asideg ti pamnawen dagiti ekuinosio, ti Init ket sanguenna ti ekuador ti Urano a mangited ti maysa a paset ti panawen dagiti siklo ti aldaw-rabii a kapadpada a makitkita kadagiti sabsabali a planeta. Ti Urano ket naabotanna ti kinaudi nga ekuinosio idi Disiembre 7, 2007.[44][45]

Akin-amianan a hemisperio Tawen Akin-abagatn a hemisperio
Kalamiisan a solstisio 1902, 1986 Kalgaw ar solstisio
Bernal nga ekuinosio 1923, 2007 Otonio nga ekuinosio
Kalgaw a solstisio 1944, 2028 Kalamiisan a solstisio
Otonio nga ekuinosio 1965, 2049 Bernal nga ekuinosio

Ti maysa apagbanagan ti pagtayyekan apuesto ket, iti katimbengan ti las-ud ti tawen, dagiti polar a rehion ti Urano ket makagun-od ti adadu nga enerhia manipud ti Init ngem dagiti rehionna ti ekuador. Uray kasta, ti Urano ket napudpudot idiay ekuadorna ngem dagiti ungtona. Ti panggep a mekanismo a gapuanan daytoy ket di ammo. Ti rason ti naisangsangayan a pakbu a pagtayyekan ti Urano ket saan pay unay a naamammoan, ngem ti kadawyan a panagipagarup ket iti las-ud ti panakaporma ti Sistema a Solar, ti maysa a kapada a kadakkel ti Daga a protoplaneta ket dinungparna ti Urano, a naggappuan ti nadadael a panakpuestona.[46] Ti abagatn nga ungto ti Urano ket gangani a dagus a naiturong idi iti Init idi las-ud ti panawen ti ilalabas a panagtayab tiVoyager 2' idi 1986. Ti panakanagan ti daytoy nga ungto a kas ti "abagatan" ket agus-usar ti panakaipalpalawag nga inkeddeng ti Internasional a Kappon ti Astronomiko, a nainaganan a ti amianan nga ungto ti maysa a planeta wenno satelite ket nasken a ti ungto nga agturturong ti ngato ti saan nga agbalbaliw a dalumpinas ti Sistema a Solar, uray no aniaman ti pagturturungan a panagtaytayyek ti planeta[47][48] Ti sabali pay a taripnong ket sagpaminsan a naus-usa, a ti amianan ken abagatn nga ungto ti maysa a bagi ket naipalpalawagan iti alagaden ti kanawan nga ima a mainaig ti turong ti pagliklikmutan.[49] Iti termino ti daytoy kinaudi a sistema ti nagsasabtan ti amianan nga ungto ti Urano ti adda ti lawag ti init idi 1986.

Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Dagiti panagpalpalikmut nga elemento ket itudo na ti Urano a sistema, ken dagiti napardas nga oskulador a kuenta iti umisu a J2000 a panawen. Ti barisentro a kuantidad ket naited ngamin ket, ti panaggiddiat iti planetario a sentro, saan da a makaala kadagiti makita a panagsuksukat ti inaldaw a panag-gunay dagiti bulan.
  2. ^ Naikarkulo babaen dagiti datos manipud ti Seidelmann, 2007.[5]
  3. ^ Karkulo ti He, H2 ken CH4 dagiti molar praksion a naibatay ti 2.3% a panagtitipon ti kaadu iti metano aginggana ti hidrogeno ken ti 15/85 He/H2 a kaadu a nairukod iti tropopausa.
  4. ^ Cf. Astronomiko a simbolo para iti Urano (saan a nasuportaran ti amin a kita ti letra)
  5. ^ Cf. Astronomiko a simbolo para iti Urano (saan a nasuportaran ti amin a kita ti letra)

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Yeomans, Donald K. (Hulio 13, 2006). "HORIZONS System". NASA JPL. Naala idi Agosto 8, 2007.  Idiay sitio, mapan iti "web interface" ken pilien ti "Epemeris a Kita: DAGITI ELEMENTO", "Puntaan a Bagi: Urano a Barisentro" ken "Sentro: Init".
  2. ^ Seligman, Courtney. "Panagtayyek a Paset ti Panawen ken Kaatiddog ti Aldaw". Naala idi Agosto 13, 2009. 
  3. ^ a b c d e f g h i j Williams, Dr. David R. (Enero 31, 2005). "Kinapudno a Papel tiUrano". NASA. Naala idi Agosto 10, 2007. 
  4. ^ "Ti MeanPlane (Saan a nagbalbaliw a dalumpinas) iti Sistema Solar a lumablabas babaen ti barisentro". Abril 3, 2009. Naala idi Abril 10, 2009.  (naipataud babaen ti Solex 10 sinurat babaen ni Aldo Vitagliano; kitaen pay ti Saan a nagbalbaliw a dalumpinas)
  5. ^ a b c d e f g doi: 10.1007/s10569-007-9072-y
    Daytoy a dakamat ket automatiko a malpas kadagiti sumaruno a minuto. Mabalinmo a mapan ti pagurayan wenno ipadakkel babaen ti ima
  6. ^ a b Munsell, Kirk (Mayo 14, 2007). "NASA: Eksplorasion iti Sistema a Solar: Dagiti planeta: Urano: Dagiti Kinapudno ken Bil-bilang". NASA. Naala idi Agosto 13, 2007. 
  7. ^ a b c d doi: 10.1146/annurev.aa.31.090193.001245
    Daytoy a dakamat ket automatiko a malpas kadagiti sumaruno a minuto. Mabalinmo a mapan ti pagurayan wenno ipadakkel babaen ti ima
  8. ^ doi: 10.1029/JA092iA13p14987
    Daytoy a dakamat ket automatiko a malpas kadagiti sumaruno a minuto. Mabalinmo a mapan ti pagurayan wenno ipadakkel babaen ti ima
  9. ^ doi: 10.1029/JA092iA13p15003
    Daytoy a dakamat ket automatiko a malpas kadagiti sumaruno a minuto. Mabalinmo a mapan ti pagurayan wenno ipadakkel babaen ti ima
  10. ^ Feuchtgruber, H.; Lellouch; Bézard; Encrenaz; De Graauw; Davis; Lellouch, E.; B. Bezard; et al. (1999). "Panakita ti HD iti tangatan iti Urano ken Neptuno: mayasa a baro a panakaala ti D/H a proporsion". Astronomia ken Astropisiko 341: L17–L21. Bibcode:1999A&A...341L..17F. 
  11. ^ "MIRA a Pangpasyar kadagiti Bitbituen a Programa a Panag-adal iti Internet". Monterey a Instituto para iti Panagsukimaty iti Astronomia. Naala idi Agosto 27, 2007. 
  12. ^ doi: 10.1016/0032-0633(95)00061-5
    Daytoy a dakamat ket automatiko a malpas kadagiti sumaruno a minuto. Mabalinmo a mapan ti pagurayan wenno ipadakkel babaen ti ima
  13. ^ a b doi: 10.1126/science.233.4759.43
    Daytoy a dakamat ket automatiko a malpas kadagiti sumaruno a minuto. Mabalinmo a mapan ti pagurayan wenno ipadakkel babaen ti ima
  14. ^ doi: 10.1016/j.icarus.2005.07.022
    Daytoy a dakamat ket automatiko a malpas kadagiti sumaruno a minuto. Mabalinmo a mapan ti pagurayan wenno ipadakkel babaen ti ima
  15. ^ Dunkerson, Duane. "Urano—Maipanggep ti Panakaibaga, Panakabiruk, ken ti Panagipalpalawag Daytoy". thespaceguy.com. Naala idi Abril 17, 2007. 
  16. ^ "Bath Preservation Trust". Naala idi Septiember 29, 2007. 
  17. ^ William Herschel; Watson, Dr. (1781). "Panakalaglagipan ti maysa a Bandus, Babaen ni Mr. Herschel, F. R. S.; nga ikomunikado babaen ni Dr. Watson, Hun. iti Bath, F. R. S". Philosophical Transaksion ti Naarian a Kagimongan ti Londres 71: 492–501. Bibcode:1781RSPT...71..492H. doi:10.1098/rstl.1781.0056. 
  18. ^ Warnakan ti Naarian a Kagimongan ken Naarian nga Astronomiko a Kagimongan 1, 30, inadaw a sasao iti Miner, p. 8
  19. ^ Naarian nga Astronomiko a Kagimongan MSS W.2/1.2, 23; inadaw a sasao idiay Miner p. 8
  20. ^ RAS MSS Herschel W.2/1.2, 24, inadaw a sasao ti Miner p. 8
  21. ^ Warnakan ti Naarian a Kagimongan ken Naarian nga Astronomiko a Kagimongan 1, 30; inadaw a sasa iti Miner p. 8
  22. ^ RAS MSS Herschel W1/13.M, 14 inadaw a sasao iti Miner p. 8
  23. ^ a b A. J. Lexell (1783). "Recherches sur la nouvelle planete, decouverte par M. Herschel & nominee Georgium Sidus". Acta Academia Scientarum Imperialis Petropolitanae (1): 303–329. 
  24. ^ Johann Elert Bode, Berliner Astronomisches Jahrbuch, p. 210, 1781, inadaw a sasao iti Miner p. 11
  25. ^ Miner p. 11
  26. ^ a b Dreyer, J. L. E., (1912). Dagiti Sientipiko a Papel ni Apo William Herschel 1. Naarian a Kagimongan ken Naarian nga Astronomiko a Kagimongan. p. 100. ISBN 1-84371-022-6. 
  27. ^ a b Miner p. 12
  28. ^ RAS MSS Herschel W.1/12.M, 20, naadaw nga insao iti Miner p. 12
  29. ^ "Ti Voyager idiay Urano". Nasa Jpl 7 (85): 400–268. 1986. Naidulin manipud ti kasisigud idi Pebrero 10, 2006. 
  30. ^ a b Francisca Herschel (1917). "Ti kayat a saoen ti simbolo a H+o para it iplaneta nga Urano". The Observatory 40: 306. Bibcode:1917Obs....40..306H.  Ad-adu ngem maysa a |work= ken |journal= ti nainaganan (tulong)
  31. ^ a b Littmann, Mark (2004). Dagiti Planeta iti Labes: Panangiduktal ti Akinruar a Sistema a Solar. Courier Dover Publications. pp. 10–11. ISBN 0-486-43602-0. 
  32. ^ Daugherty, Brian. "Astronomy in Berlin". Brian Daugherty. Naala idi Mayo 24, 2007. 
  33. ^ James Finch (2006). "Ti Agpayso a Damag ti Uranio". allchemicals.info: Ti online a rekurso ti kimiko. Naala idi Marso 30, 2009. 
  34. ^ "Urano". Inggles a Diksionario ti Oxford (2 nga ed.). 1989. 
  35. ^ "Uraniano, a.2 ken n.1". Inggles a Diksionario ti Oxford (2 nga ed.). 1989. 
  36. ^ "Dagiti simbolo ti planeta". NASA a panagsukimat ti Sistema a Solar. Naala idi Agosto 4, 2007. 
  37. ^ "Dagiti Sailormoon a Termino ken Pakaammo". The Sailor Senshi Page. Naala idi March 5, 2006. 
  38. ^ "Asiatiko nga Astronomia 101". Hamilton Dagiti Agdadamo nga Astronomo 4 (11). 1997. Naala idi Agosto 5, 2007. 
  39. ^ "Sumaruno a Pagsardengan Urano". 1986. Naala idi Hunio 9, 2007. 
  40. ^ George Forbes (1909). "Pakasaritaan ti Astronomia". Naala idi Agosto 7, 2007. 
  41. ^ O'Connor, J J ken Robertson, E F (1996). "Matematiko a panakaduktal dagiti planeta". Naala idi Hunio 13, 2007. 
  42. ^ Peter J. Gierasch ken Philip D. Nicholson (2004). "Uranus". NASA World Book. Naala idi Hunio 9, 2007. 
  43. ^ Lawrence Sromovsky (2006). "Ti Hubble ket natiliwna ti naisangsangayan, a bassit a panakakita ti anniniwan ti Urano". Unibersidad ti Wisconsin Madison. Naala idi Hunio 9, 2007. 
  44. ^ Hammel, Heidi B. (Septiembre 5, 2006). "Ti Urano ket umasidegen ti Ekuinosio" (PDF). Ti reporta manipud ti Pasadena aPanagobra ti 2006. 
  45. ^ "Ti Hubble ket Naduktalanna ti Nasipnget nga Ulep Idiay Tangatang ti Urano". Science Daily. Naala idi Abril 16, 2007. 
  46. ^ Bergstralh, Jay T.; Miner, Ellis; Matthews, Mildred (1991). Urano. pp. 485–486. ISBN 0-8165-1208-6. 
  47. ^ "Reporta ti IAU/IAG a grup ti agobobra kadagiti kartograpiko a nagsasabtan ken dagiti pagtayyekan nga elemento dagiti planeta ken satelite: 2000". IAU. 2000. Naala idi Hunio 13, 2007. 
  48. ^ "Dagiti Kartograpiko a Pagalagadan" (PDF). NASA. Naala idi Hunio 13, 2007. 
  49. ^ "Coordinate Frames Used in MASL". 2003. Naidulin manipud ti kasisigud idi Mayo 5, 2007. Naala idi Hunio 13, 2007. 

Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]

  • Miner, Ellis D. (1998). Urano: Ti Planeta, Dagiti Singsing ken dagiti Satelite. New York: John Wiley ken Annak. ISBN 978-0-471-97398-0. 

Dagiti silpo iti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Urano idiay Wikimedia Commons