Planeta

Manipud iti Wikipedia

Ti pita wenno planeta ket maysa a nainlaw-angan wenno selestial a bagi nga agliklikaw iti maysa a bituen wenno pangted ti bituen nga addaan iti naananay a dagsen tapno mapagbalin a nagtimbukel ti bukodna a gravidad, saan unay nadagsen tapno mangrugi iti termonuklear a fusion, ken nawadaannan ti kaarrubana a deppaar dagiti marapita wenno planetisimal.

Ti kaawagan a pita ket kabbaro laeng no ikumpara iti kaawagan a planeta a naggapu pay kadagiti ugma a kapanawenan. Ti balikas a pita ket naadaw manipud iti balikas a Tinggian para iti daga. Daytoy a balikas ket kognate ti Ilocano a balikas a pitak. Daytoy a kaawagan ket napili ta saan met nga awan ti posibilidad nga iti maysa a paset ti law-ang wenno universo, adda dagiti planeta a maipada iti daga, no sadino ket posible a tumaud ti biag.

Ti kaawagan met a planeta ket manipud iti Latin nga addaan iti kaipapanan a dumadaliasat wenno biahero a bituen. Daytoy a kaawagan ket naadaw pay iti balikas a Griego a planetes nga agbugas a dumadaliasat. Naited ti kastoy a kaawagan ta napansin dagidi nagkauna nga astronomo nga adda dagiti lawag iti tangatang a saan a permanente ti ayanda no ikumpara kadagiti dadduma a bituen. Orihinal nga adda pito a planeta. Daytoy ket relatido iti pammati dagiti Romano a dagiti pito a Dios ket agsisinnukat iti panagbantay kadagiti aramid ti lubong. Ti panagsasaruno dagitoy a dios ket umuna ti Init santo ti Bulan, Marte, Merkurio, Iupiter (Yupiter), Venus ken Saturno. Basar kadaytoy dagiti nagan dagiti pito nga aldaw ti lawas malaksid iti Domingo a naggapu iti Latin a dies Dominicus (ti aldaw ti Apo): Domingo , Lunes (manipud iti Luna), Martes, Mierkoles, Huebes (ti Iupiter ket Iovi iti kaso a henitibo), Biernes ken Sabado.

Iti agdama, adu pay laeng dagiti mamati iti astrolohia (maysa a panagadal a nagramut iti pammati a nasantoan dagiti planeta), a mangibagbaga a ti kuti dagiti planeta ket makaafektar kadagiti biag dagiti tattao no pay supiaten daytoy ti sientifiko a komunidad. Iti panagabanse ti kinaammo a sientifiko, nagsabalin ti persepsion dagiti tattao kadagiti planeta, adun dagiti agsusupadi a patta. Uray ita, awan pay ti di-masupiat wenno inkontestado a definision no ania ti maysa a planeta. Idi 2006, ofisial nga inadaptar ti Internasional nga Astronomikal nga Union (IAU) ti maysa a resolusion a mangdefinar kadagiti planeta iti uneg ti Sistema Solar wenno Tutudngan ti Init. Daytoy a definision pareho ket nadayaw ken nakritikar, ken disputaren pay laeng ti sumagmamano a sientifiko.

No pay namin-adun a naisingasing a liklikawen dagiti planeta ti init, idi la maika-17 a siglo a nasuportaran dagiti evidensia daytoy a sirmata babaen dagiti immuna a teleskopiko nga observasion nga astronomikal nga inaramid ni Galileo Galilei. Iti naannad nga analisis ti datos ti observasion, naduktalan ni Johannes Kepler a saan a nagtimbukel dagiti lilikawan wenno orbita dagiti planeta, no di ket arimbuklen wenno eliptikal. Iti isasayaat dagiti aparato ti observasion, nakita dagiti astronomo, a kas iti Daga, agpulpuligos dagiti dadduma pay a planeta kadagiti bangking a liligusan wenno axis, ken addaan kadagiti agpada a featura dagiti dadduma kas koma gorra ti yelo wenno ice-cap ken dagiti tiempo. Nanipud idi rugi ti Panawen ti Law-ang, naammoan babaen kadagiti observasion manipud kadagiti probo wenno panukain (space probes) nga addaan kadagiti agpapada a featura ti Daga ken dagiti dadduma a planeta kas iti bulkanismo, bagio, tektonika ken hidrolohia. Nanipud idi 1992, iti pannakaduktal kadagiti ruar-init a pita wenno extrasolar a planeta (dagiti planeta nga agliklikaw kadagiti sabali a bituen), nagrugi a maawatan dagiti sientifiko nga addaan iti pumada a karakteristika iti Daga dagiti planeta iti sibubukel a Galaxia ti Ariwanas (ti Dalan Gatas wenno Via Lactea wenno Milky Way).

Iti dagup, nabingay dagiti planeta iti dua a tipo: dadakkel, nababa ti densidadna a higante a gas, ken babbabassit, nabato a maradaga wenno terrestrial. Iti definision ti IAU, adda walo a planeta iti Sistema Solar. Iti panagsasarunoda manipud iti Init, adda uppat a maradaga, Merkurio, Venus, Daga, ken Marte, santo uppat a higante a gas, Iupiter, Saturno, Urano ken Neptuno. Laonen pay ti Sistema Solar ti lima nga ansisit a planeta wenno pita: Ceres, Pluto (ti orihinal a maikasiam a planeta ti Sistema Solar), Makemake, Haumea, ken Eris. Malaksid iti Marte, Venus, Ceres, ken Makemake, amin dagitoy ket liklikawen ti maysa wenno ad-adu pay a natural a satelite wenno allikaw wenno bulan.

Nanipud June 2009, adda ammo a 353 nga extrasolar a planeta, manipud iti kadakkel dagiti higante a gas agingga kadagiti maradaga a planeta.

[baliwan] Pakasaritaan

Nagevolvar ti idea ti planeta iti pakasaritaan, manipud kadagiti nasantoan a biahero a bituen ti ugma agingga kadagiti maralubong a banag ti panawen a sientifiko. Iraman pay itan ti konsepto saan laeng dagiti lubong iti Sistema Solar, no di ket pati dagiti ginasut kadagiti sabali nga extrasolar a sistema. Dagiti inherente nga ambiguidad iti panagdefinar kadagiti planeta ket nagbanag kadagiti adu a sientifiko a kontroversia.

Iti ugma, binigbig dagiti astronomo dagiti lawag nga agkutkuti iti tangatang. Inawagan dagiti Ugma a Griego dagitoy a "πλάνητες ἀστέρες" (planetes asteres: biahero a bitbituen) wenno simple la a "πλανήτοι" (planētoi: bibiahero). Iti ugma a Gresia, Tsina, Babilonia, ken kadagiti amin a pre-moderno a sivilisasion, dandani universal ti pammati a ti Daga ti sentro ti universo ken amin a sabali a planeta ket agliklikaw iti Daga. Ti rason para kadaytoy a persepsion ket kasla agrevrevolvar iti Daga dagiti bituen ken planeta iti tunggal aldaw, ken ti aparente a persepsion ti sentido komon a ti Daga ket solido ken estable, ken saan nga agkutkuti daytoy no di ket nakatalna.

[baliwan] Babilonia

Ti immuna a Lauden a sivilisasion nga addaan iti funsional a teoria maipapan kadagiti planeta ket dagiti Babiloniano. Ti kalakayan a sibibiag a planetario a texto astronomikal ket ti Babiloniano a Tableta Venus ti Ammisaduqa, maysa kopia iti maikapito siglo SK/BC ti lista dagiti observasion kadagiti kuti ti planeta a Venus a mabalin a mapetsaan ti kas kasapa ti maikadua a milenio SK/BC. Impasdek pay dagiti Babiloniano dagiti fundasion nga eventual ket nagbalin a Lauden nga astrolohia.