Ehípto

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
(Naibaw-ing manipud idiay Ehipto)
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Arábo a Republika iti Ehípto
جمهورية مصر العربية
Ǧumhūriyyat Maṣr al-ʿArabiyyah
Nailian a kanta

"Bilady, Bilady, Bilady"
"Pagiliak, pagiliak, pagiliak"
Kapitolio
(ken kadakkelan a siudad)
Cairo
30°2′N 31°13′E / 30.033°N 31.217°E / 30.033; 31.217Nagsasabtan: 30°2′N 31°13′E / 30.033°N 31.217°E / 30.033; 31.217
Opisial a pagsasao Arábiko[a]
Nagan dagiti umili Ehípsio
Gobierno Milisia a hunta
 -  Mangipangulo iti Suprema a Konsilo iti Siigam a Buyot Mohamed Hussein Tantawi[b]
 -  Nangruna Ministro Kamal Ganzouri
Lehislatura Parlamento
 -  Ngato a Kamara Shura a Konsilo
 -  Baba a Kamara Pagtitiponan dagiti Tattao
Nagbangonan
 -  Panagwaywayas manipud ti Nagkaykaysa a Pagarian 28 Pebrero 1922 
 -  Panakayebkas iti republika 18 Hunio 1953 
 -  Ti Ehípto a panaggulo [1] 25 Enero 2011 
 -  Probisional a Batay-linteg 30 Marso 2011 
Kalawa
 -  Dagup 1,002,450 km2 (Maika-30)
387,048 kd milia 
 -  Danum (%) 0.632
Bilang dagiti umili
 -  2011 karkulo 81,015,887 (Maika-16)
 -  2006 senso 76,699,427 (dagup)[2]
incl. 3,901,396 ballasiw-taaw 
 -  Densidad Agpayso a densidad:[c]
2,755.2/km2Maika-38
7,136/sq mi
Densidad ti populasion:
76.3/km2 (Maika-126)
197.5/kd mi
GDP (PPP) 2011 karkulo
 -  Dagup $508.265 bilion[3] 
 -  Tunggal maysa a tao $6,361[3] 
GDP (nominal) 2011 karkulo
 -  Dagup $231.111 bilion[3] 
 -  Tunggal maysa a tao $2,892[3] 
Gini (1999–00) 34.5 (tengnga) 
HDI (2011) increase 0.644[4] 
(kalalainganna) (Maika-113)
Kuarta Ehípsio a libra (EGP)
Sona ti oras EET (UTC+2 (Awan DST idi 2011))
Agmaneho iti kanawan
Internet TLD .eg, مصر.
Kodigo ti panagtelepono +20
a.^ Literaria nga Arabiko ket isu laeng ti opisial a pagsasao. Ehíptio nga Arabiko ket isu ti nailain maisasao. Dadduma pay dagiti dialekto ken minoridad a pagsasao ket maususar iti rehional.
b.^ De facto interim a daulo ti estado.[5][6]
c.^ Ti densidad ket naibatay iti 2006 a bilang ti populasion. Ti buang ti matematika ken ti agpayso a densidad ket ti kinapudno a 98% dagiti Ehíptio ket agtaeng iti 3% iti teritorio.[7]

Ti Ehípto, Dumngegi/ˈɪpt/ (Arábiko: مصر, Miṣr, Ehíptio nga Arabiko: [mɑsˤɾ] ; Koptiko: Plantilia:Koptiko, Kīmi ; Sahidic a Koptiko: Plantilia:Koptiko, Kēme), opisial a ti Arábo a Republika iti Ehípto, Arabiko: Maipanggep iti daytoy nga úni جمهوريّة مصر العربيّة , ket maysa a pagilian a nagruna idiay Amianan nga Aprika, nga adda iti Sinai a Peninsula a mangbukel ti maysa a daga a rangtay idiay Abagatan a laud nga Asia. Ti Ehípto ngarud ket maysa a transkontinental a pagilian, ken maysa a nangruna a bileg idiay Áprika, ti Mediteraneo a Labneng, ti Tengnga a Daya ken ti Muslim a lubong. Mangsakop daytoy ti kalawa iti agarup a 1,010,000 kuadrado kilometro (390,000 sq mi), ti Ehípto ket nabeddengan babaen ti Baybay Mediteraneo iti amianan, ti Gaza Strip ken Israel iti amianan a daya, ti Baybay Nalabbaga iti daya, ti Sudan iti abagatan ken ti Libya iti laud.

Ti Ehípto ket maysa kadagiti kaaduan ti populasion a pagilian idiay Aprika ken ti Tengnga a Daya. Kaaduan kadagiti agarup a 81 a riwriw a tattaona ket[8] agtaeng iti igid iti Karayan Nilo, iti kalawa ti agarup a 40,000 kuadrado kilometro (15,000 sq mi), a daytoy laeng ti mabirukan a mataltalon a daga. Dagiti dakkel a lugar iti Desierto ti Sahara ket bassit laeng dagiti agtaeng. Agarup a kagudua kadagiti agtaeng iti Ehipto ket adda kadagiti urbano a luglugar, a kaaduan ket maiwarwaras iti ballasiw kadagiti napusek ti populasion a sentro iti kalatakan a Cairo, Alexandria ken dagiti daduma pay a kangrunaan a siudad idiay Nile a Delta.

Dagiti momumento idiay Ehípto a kas ti Giza a piramida a patakder ken ti bukodna a Nalatak nga Espinghe ket pinatakder babaen ti bukodna a taga-ugma a sibilisasion. Dagiti bukodna a taga-ugma a nadadael, a kas dagiti Memphis, Thebes, ken Karnak ken ti Tanap dagiti Ari iti ruar ti Luxor, ket naimudingan a pakipatengngaan iti arkeolohiko a panagadadal. Ti turismo nga industria ken ti Baybay Nalabbaga a Riviera ket pagtrabahuan dagiti agarup a 12% nga Ehipsio.

Ti ekonomia ti Ehípto ket maysa kadagiti nakadumduma iti Tengnga a Daya, nga adda kadagiti paset a kas ti turismo, agrikultura, industria ken serbisio a gangani nga agpapada ti lessaad dagiti pinataudan.

Idi kasapaan ti 2011, ti Ehípto ken napan iti maysa a rebolusion, a nagbanagan ti panakaikkat ni Presidente Hosni Mubarak kalpasan ti gangani a 30 tawtawen a nagturay.[9]

Ti panagbutos ti Presidente ket naiskediul iti Mayo 2012.

Nagnagan[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti nagan nga Ehipto ket naala manipud ti taga-ugma a Griego Aígyptos (Αἴγυπτος), babaen ti Tengnga a Pranses nga Egypte ken Latin Aegyptus. Daytoy ket naipakita iti nasapa a Griego a Linear B a tabtableta a kas ti 𐁁𐀓𐀠𐀴𐀍 a-ku-pi-ti-yo. Ti panaginagan nga aigýpti-, aigýptios ket binulod idi ti Koptiko a kas ti ⲅⲩⲡϯⲓⲟⲥ/ⲕⲩⲡϯⲓⲟⲥ gyptios, kyptios, ken manipud diay iti Arabiko a kas ti قبطي qubṭī, a naipasubli a naporma iti قبة qubṭ, nga iti Inggles a Copt. Dagiti Griego a porma ket binulod manipud ti Naladaw nga Ehipto (Amarna) Hikuptah "Memphis", ti panakadadael ti nasapsapa a Ehipsio a nagan a Hwt-ka-Ptah (ḥwt-kꜣ-ptḥ), a kayatna a saoen ket "pagtaengan ti ka (kararua) ni Ptah", ti nagan ti templo iti dios a ni Ptah idiay Memphis.[10] Ni Strabo ket nangibaga ti nagtaudan ti nagan manipud ti folk nga etimolohia nga iti Aígyptos (Αἴγυπτος) ket nagbalin a kas ti kompuesto manipud ti Aigaiou huptiōs (Aἰγαίου ὑπτίως), a kayatna a saoen ket "ti baab ti Egeo".

Ti Miṣr (IPA: [mesˤr]) ket isu ti Literario nga Arabiko ken ti moderno nga opisial a nagan ti Ehipto, bayat a ti Maṣr (IPA: [mɑsˤɾ]) ket isu ti sapasap a pannakabalikas iti Ehipsio nga Arabiko. Ti nagan ket manipud ti Semitiko a punganayan, a dagus a kognado kadagiti sabali a Semitiko a balikas para iti Ehipto a kas ti Hebreo מִצְרַיִם (Mitzráyim), a literal a kayatna a saoen ket "dagiti dua nga ilet" ( ti panakaibasar ti dinastiko a panagsinsina ti ngato ken baba nga Ehipto).[11] Ti balikas ket kasisigud a nangibagbaga ti "metropolis" wenno "sibilisasion" ket ti kayatna a saoen ket "pagilian", wenno "prontera-daga".

Ti taga-ugma nga Ehipsio a nagan ti pagilian ket Kemet (km.t) ⟨𓆎𓅓𓏏𓊖⟩, a kayatna a saoen ket "nangisit a daga", a mangibagbaga ti nalames a nangisit a dagdaga ti nalayusan a tanap ti Nilo, a naisalsalunina manipud ti deshret (dšṛt), wenno "nalabbasit a daga" iti desierto.[12] Thi nagan ket naibagbaga a kas ti kēme kenkēmə iti Koptiko a paset ti pagsasao nga Ehipsio, ken nagparang idi nasapa a Griego a kas Χημία (Khēmía).[13] Ti sabali pay a nagan idi ket tꜣ-mry "daga ti igid ti karayan".[14] Dagiti nagan ti Akinngato ken Akinbaba nga Ehipto ket dagidi Ta-Sheme'aw (tꜣ-šmꜥw) "sedgeland" ken Ta-Mehew (tꜣ mḥw) "amianan adaga".

Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ http://www.masrawy.com/News/Egypt/Politics/2012/january/11/4726021.aspx
  2. ^ "Dagiti Mangipatudo Manipud Nalpas a Resulta iti 2006 Senso ti Populasion a Naipada kadagiti 1996 a Senso" (PDF). Sentro nga Ahensia para iti Mobilisasion a Publiko ken dagiti Estadistika. Naala idi 15 Abril 2011. 
  3. ^ a b c d "Ehipto". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 19 Septiembre 2011. 
  4. ^ "Nagbanagan a Panagrangrang-ay a Nagtagitaoan 2011". Dagiti Nagkaykaysa a Pagilian. 2011. Naala idi 5 Nobiembre 2011. 
  5. ^ Hope, Christopher; Swinford, Steven (15 Pebrero 2011). "WikiLeaks: Ti daulo ti Ehípto 'ket saan na a kayat ti agreporma'". The Daily Telegraph. Naala idi 5 Marso 2011. 
  6. ^ "Ti Suprema Konsilo iti Siiigam a Buyot: Panagyebkas ti Batay-linteg". Pakaammo a Serbisio ti Estado ti Ehípto. 13 Pebrero 2011. Naala idi 5 Marso 2011. "Ti Mangipangulo a Suprema Konsilo iti Siiigama Buyot ket irepresenta na iti uneg ken ruar." 
  7. ^ de Blij, H. J.; Murphy, Alexander B.; Fouberg, Erin H. (2006). Human Geography: Tattao, Lugar, ken Kultura (Maika-8 nga ed.). New York: John Wiley & Sons. p. 38. ISBN 9780471679516. 
  8. ^ "Pagurasan ti Populasion". Sentro nga Ahensia para iti Mobilisasion iti Publiko ken dagiti Estadistika. 16 Abril 2011. Naala idi 16 Abril 2011. 
  9. ^ "Hosni Mubarak". Naala idi 2012-05-23. 
  10. ^ Hoffmeier, James K (1 Oktubre 2007). "Rameses of the Exodus narratives is the 13th B.C. Royal Ramesside Residence". Trinidad a Warnakan: 1. 
  11. ^ "Biblical Hebrew E-Magazine. Enero, 2005". Ancient-hebrew.org. Naala idi 25 Agosto 2010. 
  12. ^ Rosalie, David (1997). Dagiti Nagipatakder ti Piramide ti Taga-ugma nga Ehipto: Ti Moderno a Panagsuksukisok dagiti Mangobobra ti Paraon. Routledge. p. 18. 
  13. ^ "Ti Ababa a Pakasaritaan ti Alkemia". UNIBERSIDAD TI BRISTOL A PAGADALAN TI KIMIKA. Naala idi 21 Agosto 2008. 
  14. ^ Breasted, James Henry; Peter A. Piccione (2001). Dagiti Taga-ugma a Rehistro ti Ehipto. Unibersidad ti Illinois a Pagmalditan. pp. 76;40. ISBN 978-0-252-06975-8. 

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Ehípto idiay Wikimedia Commons

Gobierno