Abagatan a Korea

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Republika iti Korea
대한민국
大韓民國
Daehanminguk
Pasasao: 
홍익인간; 弘益人間
Ilokano: Pagimbagan a nasekkeg ti nagtagitaoan a lubong (saan nga opisial)
Nailian a kanta
(애국가; 愛國歌)
(tr.: "Aegukga")
(Ilokano: Patriotika a Kanta)
Kapitolio
(ken kadakkelan a siudad)
Seoul
37°35′N 127°0′E / 37.583°N 127.000°E / 37.583; 127.000Nagsasabtan: 37°35′N 127°0′E / 37.583°N 127.000°E / 37.583; 127.000
Opisial a pagsasao Koreano
Opisial a naisuratan Hangul
Hanja
Patneng a grupo  Koreano (99.99%)[1]
Nagan dagiti umili Abagatan a Koreano, Koreano
Gobierno Presidensial a republika
 -  Presidente Park Geun-hye
 -  Kangrunaan a Ministro Jung Hong-won
 -  Tagabitla Park Hee-tae
Lehislatura Nailian a Gimong
Panakabangon
 -  Nailian nga aldaw ti panakabangon Oktubre 3, 2333 BCE 
 -  Nairangarang ti panakawayawayas Marso 1, 1919 
 -  Pangirugian a gobierno Abril 13, 1919 
 -  Panakawayaan Agosto 15, 1945 
 -  Batay-linteg Hulio 17, 1948 
 -  Naipakdaar ti gobierno Agosto 15, 1948 
Kalawa
 -  Dagup 100,210 km2 (Maika-109)
38,691 kd milia 
 -  Danum (%) 0.3
Bilang dagiti umili
 -  2010 karkulo 48,875,000[2] (Maik-24)
 -  Densidad 491/km2 (Maika-21)
1,271/kd mi
GDP (PPP) 2011 karkulo
 -  Dagup $1.556 trillion[3] (Maika-12)
 -  Tunggal maysa a tao $31,753[3] (Maika-26)
GDP (nominal) 2011 karkulo
 -  Dagup $1.163 trillion[3] (Maika-15)
 -  Tunggal maysa a tao $23,749[3] (Maika-32)
Gini (2007) 31.3[4] 
HDI (2011) increase 0.897[5] 
(Nangato unay) (Maika-15)
Kuarta Won ti Abagatan a Korea (₩) (KRW)
Sona ti oras Pagalagadan nga Oras ti KOrea (UTC+9)
 -  Kalgaw (DST) saan a masururot (UTC+9)
Porma ti petsa yyyy년 mm월 dd일
yyyy/mm/dd (CE)
Agmaneho iti kanawan
Internet TLD .kr, .한국
Kodigo ti panagtelepono 82
1 Kinuti a telepono a sistema CDMA, WCDMA, HSDPA ken WiBro
2 Domestiko a paggappuan ti elektrisidad 220V/60 Hz, CEE 7/7 pakailusogan

Ti Abagatan a Korea (Maipanggep iti daytoy nga úni denggen ), opisial a ti Republika iti Korea (Koreano: Daehan Minguk Maipanggep iti daytoy nga úni listen), ket maysa a naturay nga estado idiay akin-abagatan a paset iti Koreano a Peninsula.[6] Nailawlawag daytoy iti maysa a resolusion ti U.N. idi 1948 a kas daytoy laeng ti nalintegan a gobierno idiay Korea. Ti nagan a "Korea" is ket naala manipud ti Goryeo, maysa a dinastia a nagturay kadagti Tengnga a Panawen.

Dagiti kaarruba na ket ti Tsína iti laud, ti Hapon iti daya, ti Amianan a Korea iti amianan, ken ti Baybay Daya a Tsina iti abagatan. Ti Abagatan a Korea ket naisadag idiay amianan a natemplado a sona nga daytoy ket addan ti kaaduan kabanbantayan a dagdaga. Naksakup daytoy ti dagup a kalawa a 99,392 kuadrado kilometro[7] ken addan ti populasion ti agarup a 50 a riwriw. Ti kapitoliona ken kadakkelan a siudad ket ti siudad ti Seoul, nga addaan ti populasion iti 10 a riwriw.

Ti arkeolohia ket mangipakpakita a ti Penisnsula ti Korea ket sinakup idi babaen ti Akin-baba a Paleolitiko a paset ti panawen (2.6 Ma–300 Ka).[8][9] Ti pakasaritaan ti Korean ket mangrugi tii pannakapundar ti Gojoseon idi 2333 SK babaen ti naisaritaan a Dan-gun. Kalpasan ti panagkaykaysa ti Tallo a Pagpagarian ti Korea babaen ni Silla AD 668, ti Korea ket tinurayan idi babaen ti Goryeo a Dianstia (918–1392) ken Joseon a Dinastia (1392–1910). Daytoy ket insilpo babaen ti Imperio ti Hapon isi 1910. Idi patingga ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ti Korea ket nabingbingay idi kadagiti Sobiet ken Estados Unidos a sona ti panagsakop. Ti maysa apangbutos ket natengngel idiay sona ti Estados Unidos idi 1948 a nakaiturongan ti pannakapartuat ti Republika ti Korea. Urayno ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket nangipasa tiresolusion a nangirangang a ti Republika laeng ti nainkalintegan a gobierno idiay Korea, dagiti Sobiet ket nangipatakderda ti kasuppiat a gobierno idiay Amianan.

Ti Koreano a Gubat ket nangrugi idi 1950 idi dagiti puersa manipud ti Amianan ket rinautda ti Abagatan. Ti gubat ket nagpaut iti tallo a tawen ken nairaman ti Estados Unidos, Tsina, ti Kappon ti Sobiet, ken dagiti dadduma pay a pagpagilian. Ti pagbeddengan a nagbaetan kadagitoy dua apaglian ket agtultuloy a kas ti kakaruan a napasammakedan iti lubong. Kadagiti dekada a simmaruno, ti ekonomia ti Abagatn a Korea ket dimmakkel unay ken ti pagilian ket nabaliwan iti maysa a nangruna nga ekonomia.[10] Ti sibilian a gobierno ket sinukatanna ti militar a turay idi 1987. Iti agdama, ti Abagatn a Korea ket addaan ti nainget a linteg ti panagtengngel ti paltog a mairanggo kadagiti pagilian nga addaan ti kabassitan a bilang dagiti armas iti tungngal maysa a tao.

Ti Abagatan aKorea ket maysa a presidensial a republika a mangbukel kadagiti 17 nga administratibo a pannakabingbingay ken maysa daytoy a narang-ay a pagilian nga addaan ti nangato unay nga alagaden ti panagbiag. Daytoy ti maikapat a kadakkelan nga ekonomia ti Asia ken ti maika-15 (nominal) wenno Maika-12 (Pagpadaan ti kapigsa ti panag-gatang) a kadakkelan nga ekonomia iti lubong.[11] Ti ekonomia ket pinaadar kadagiti panagiluas, nga adda dagiti pannakaipatenga ti panagpataud kadagiti [[elektronika], dagiti lugan, dagiti [[Panagaramid ti barko|barko], makina, dagiti petrokimiko ken robotika. Ti Abgatan a Korea ket kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, WTO, ken OECD, ken ti nangpundar a kameng ti APEC ken ti Pantok ti Daya ngaAsia.

Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti nagan a Korea ket nagtaud manipud ti Goryeo, a mangibagbaga ti taga-ugma apagarian ti Goguryeo, ti immuna a dinastia ti Korean a binisita babaen dagiti agtagtagilako a Persiano a nangibagbaga iti daytoy iti Koryŏ (Goryeo; 고려) a kas Korea.[12] Ti termino a Koryŏ ket kaaduan pay a nausar tapno mangibaga ti Goguryeo, a bukod a nanginagan kaniana iti Koryŏ idia maika-5 a siglo. Uray ti kaadda dagit ipanangiletra iti Corea kenKorea kadagiti pablaak ti maika-19 a siglo, addamet dagiti Koreano a namatmati a ti Imperio ti HaponHapon, iti dayta a panawen ti panagsakop ti Hapon, ket nangigagara ti naiyalagad a panangiletra iti Korea, a mangaramid ti Hapon nga umuna nga alpabetiko nga agparang.[13]

Babaen ti turay ti Hapon, ti "Joseon" ket nagbalin nga opisial a nagan para iti intero a teritorio, ngem saan daytoy a unibersal nga inaw-awat. Idi las-ud ti daytoy a panawen, adda met dagiti nadumaduma agrupo a nakilaban para iti pannakawayawaya, ti kadayegan ket ti Daehan Minguk Imsi Jeongbu.

Kalpasan ti panagsuko ti Hapon, idi 1945, ti Republika ti Korea (Daehan Minguk) ket naampon idi a kas ti nalinteg a nagan para it ibaro a pagilian. Gaputa ti gobierno ket tinengngelna laeng ti akin-abagatn apaset ti pagilian ti Koreano a Peninsula, naaramid idi ti inpormal a termino ti Abagatan a Korea , ken nagbalbalin daytoy a kadawyan iti Lumaud a Lubong. Nupay kasta, dagiti Koreano ket agtultuloyda a a mangibagbaga ti masa ti daga wenno ti intero a peninsiula a kas laeng ti Hanguk (Korea) wenno Namhan (Abagatn a Korea).

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Korea, Abagatan: Tattao ken Kagimongan, CIA World Factbook.
  2. ^ "총인구, 인구성장률 : 지표상세화면 (panagadu ti populasion)". Opisina ti nailian nga Estadistika. 2008. Naala idi Oktubre 29, 2010. 
  3. ^ a b c d "Abagatan a Korea". Internasional a Pondo ti Panguartaan. Septiembre 2011. Naala idi Nobiembre 5, 2011. 
  4. ^ Gini a pagsurotan, CIA World Fact Book.
  5. ^ "Reporta ti panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan". Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2011. Naala idi Nobiembre 5, 2011. 
  6. ^ CIA World Factbook
  7. ^ "Ti Heograpia ti Korea". Asianinfo.org. Pebrero 1, 2010. Naala idi Hulio 13, 2010. 
  8. ^ "Dagiti Taga-ugma a Sibilisasion" (Press release). Kanada: Naarian a Museo ti Ontario. Disiembre 12, 2005. Naala idi Abril 25, 2010. 
  9. ^ Prehistoriko a Korea, OPisina ti Primo Ministro.
  10. ^ "Abagatan a Korea: Ekonomiko ken dagiti sosial a panmagrang-ay". Encyclopædia Britannica. Naala idi Pebrero 18, 2010. 
  11. ^ Reporta para kadagiti Napili a Pagilian ken Suheto, Internasional a Pundo ti Panguartaan.
  12. ^ Yunn, Seung-Yong (1996), "Dagiti nasapa a pannakaiyasideg dagiti Muslim iti Korea", Relihioso a kultura ti Korea, Hollym International, p. 99 
  13. ^ Demick, Barbara. "Breaking the occupation spell: Some Koreans see putdown in letter change in name." Boston Globe. Septiembre 18, 2003. Naalidi Septiembre 2, 2013.

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]