Sudan

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Republika iti Sudan
جمهورية السودان
Jumhūrīyat as-Sūdān
Pasasao: النصر لنا
"Kukuatayo ti Panagballigi"
Nailian a kantaنحن جند الله جند الوطن
"Nahnu Jund Allah Jund Al-watan"

Lokasion iti  Sudan  (nagisit nga asul)– idiay Aprika  (nakusnaw nga asul ken nangisit a kolor dapo)– idiay ti Kappon ti Aprika  (nakusnaw nga asul)
Lokasion iti  Sudan  (nagisit nga asul)

– idiay Aprika  (nakusnaw nga asul ken nangisit a kolor dapo)
– idiay ti Kappon ti Aprika  (nakusnaw nga asul)

Kapitolio Khartoum
15°38′N 032°32′E / 15.633°N 32.533°E / 15.633; 32.533Nagsasabtan: 15°38′N 032°32′E / 15.633°N 32.533°E / 15.633; 32.533
Kadakkelan a siudad Omdurman[1][2]
Opisial a pagsasao Arabiko,
Inggles
Nagan dagiti umili Sudanes, Sudani, Taga-Sudan
Gobierno Pederal [a [presidential a sistema
 -  Presidente Omar al-Bashir (NCP)
 -  Bise Presidente Ali Osman Taha (NCP)
Adam Yousef (NCP)
Lehislatura Nailian a Lehislatura
 -  Ngato a Kamara Konsilo dagiti Estado
 -  Baba a Kamara Nailian nga Asermblia
Panakabangon
 -  Nubian a pagpagarian 3500 BC 
 -  Sennar a dinastia 1504[3] 
 -  Naipagkaykaysa iti Ehipto 1821 
 -  Anglo-Ehipsio Sudan 1899 
 -  Panakawayawayas 1 Enero 1956 
 -  Agdama a batay-linteg 9 Enero 2005 
Kalawa
 -  Dagup 1,886,068 km2 (Maika-16)
728,215 kd milia 
Bilang dagiti umili
 -  2008 senso 30,894,000 (naisuppitan)[4] (Maika-40)
 -  Densidad 16.4/km2 
42.4/kd mi
GDP (PPP) 2011 karkulo
 -  Dagup $89.048 bilion[5] 
 -  Tunggal maysa a tao $2,495.902[5] 
GDP (nominal) 2012 karkulo
 -  Dagup $53.267 bilion[5] 
 -  Tunggal maysa a tao $2,496[5] 
HDI (2011) increase 0.408[6] 
(nababa) (Maika-169)
Kuarta Sudanes a libra (SDG)
Sona ti oras Oras ti Daya nga Aprika (UTC+3)
 -  Kalgaw (DST) Saan a mapalplaiiw (UTC+3)
Porma ti petsa aa/bb/tttt
Agmaneho iti kanawan
Internet TLD .sd
Kodigo ti panagtelepono 249

Ti Sudan (Dumngegi/sˈdæn/ wenno /sˈdɑːn/;[7] Arabiko: السودان‎, as-Sūdān), opisial a ti Republika iti Sudan[8] (Arabiko: جمهورية السودان‎, Jumhūrīyat as-Sūdān), ken sagpaminsan a natawtawagan a kas ti Amianan a Sudan,[9][10][11] ket maysa a Arabo nga estado idiay Amianan nga Aprika (daytoy ket naipanuotan pay a kas paset ti Tengnga a Daya).[12] Daytoy ket nabeddengan babaen ti Ehipto iti amianan, ti Baybay Nalabbaga iti amainan a daya, ti Eritrea ken Etiopia iti daya, ti Abagatan a Sudan iti abagatan, ti Republika ti Tengnga nga Aprika iti abagatan alaud, ti Chad iti laud, ken ti Libya iti amianan alaud. Ti populasion ti Sudan ket ti nagtitiponan dagiti patneng nga agtataeng iti Tanap ti Nilo, ken dagiti kaputotan dagiti immalis manipud ti Arabiano a Peninsula. Gapu ti pamay-an a Arabisasion a kadawyan iti amin a kadagupan ti Arabo a lubong, ti Arabo a kultura ket isu tatan ti kaaduan idiay Sudan. Kaaduan ti populasionm ti Sudan ket sumusurotda iti Islam. Ti Nilo ket bingbingayenna ti pagilian iti dumaya ken lumaud a gugudua.[13]

Dagiti taattao ti Sudan ket addaanda ti atiddog a pakasaritaan a gumay-at manipud ti kina-ugma a naidebdedan iti pakasaritaan iti Ehipto. Ti Sudan ket nagsagsagaba ti sangapulo ket pito a tawtawen ti sibil a gubat idi las-ud ti Umuna a Sudanes a Sibil a Gubat (1955–1972) a sinarunuan babaen dagiti etniko, relihioso ken ekonomiko a suppiatan a nagbaetan dagiti Muslim nga Arabo iti Akin-amianan a Sudan ken ti kaaduannga animista ken Kristiano a Nilotes iti Abagatan a Sudan.[14][15] Daytoy ket gapuanan ti Maikadua a Sudanes a Sibil a Gubat idi 1983. Gapu kadagiti agtultuloy a politiko ken milisia a salisal, ti Sudan ket naagaw idi babaen iti awan ti natnatay a kudeta babaen ni koronel Omar al-Bashir idi 1989, a kalpasan daytoy ket nangirangarang kaniana a kas ti Presidente iti Sudan.[16] Ti sibil a gubat ket nagpatingga ti panakapirma ti maysa a Konprehensibo a Tulagan ti Kappia a nagited daytoy ti katurayan ti akin-abagatan idi a rehion ti pagilian. Kalpasan ti maysa a reperendum a natengngel idi Enero 2011, ti Abagatan a Sudan ket simmina idi 9 Hulio 2011 nga inpalubosan ti Sudan.[17][18]

Kameng daytoy ti Nagkaykaysa aPagpagilian, ti Sudan ket mangtartaripatu pay ti panakaikamenna iti Kappon ti Aprika, ti Arabo a Liga, ti Organisasion oiti Islamiko a Pagtitinnulongan, ken ti Di nailinia a Tignay, ken agserserbi pay nga agpalpaliiw iti Organisason ti Sangalubongan a Komersio.[19] Ti kapitoliona ket ti Khartoum, a daytoy ket agserserbi a kas ti politiko, kultura ken komersio a sentro ti pagilian. Daytoy ket opisial a pederal a presidential a representatibo a demokrasia a republika, dagiti politika iti Sudan ket nawatiwat a naipanpanunotan babaen ti sangalubongan a komunidad nga adda ti kaunegan ti maysa a autoritariano a sistema gapu ti panagtengngel ti Partido ti Nailian a Kongresos (NCP) iti hudisiario, nga ehekutibo ken lehislatibo a sangsanga ti gobierno.[20]

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ "Populasion dagiti kapitolio a siudad ken dagiti siudad iti 100 000 wenno adadu pay nga agtataeng: ti kinaudi a magun-od a tawen, 1990–2009". Demograpiko a Libro ti Tawen 2009 – 2010. Nagkaykaysa aPagpagilian. 2011. pp. 288–289. Naala idi 12 Mayo 2012.  (Tabla 8)
  2. ^ "Sudan: Dagiti estado, Dagiti kangrunaan a siudad, Dagit iili ken Aglomerasion – Dagiti Estadistika ken Mapa iti Populasion ti Siudad". Populasion ti Siudad. 2011. Naala idi 12 Mayo 2012. 
  3. ^ Rayah, Mubarak B. (1978). Sibilisasion ti Sudan. Demokratiko a Republika ti Sudan, Ministro ti Kultura ken Pakaammo. p. 64. 
  4. ^ "Awan ragsak kadagiti senso ti Sudan". News24. 21 Mayo 2009. Naala idi 8 Hulio 2011. 
  5. ^ a b c d "Sudan". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 21 Abril 2012. 
  6. ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2011". Nagkaykaysa aPagpagilian. Naala idi 2 Nobiembre 2011. 
  7. ^ "Sudan". Inggles a Diksionario ti Oxford. 1989. Naala idi 9 Hulio 2011. 
  8. ^ "Sudan". CIA World Factbook. 2011. Naala idi 6 Enero 2011. 
  9. ^ "Ti Amianan aSudan ket mangirugrugi ti baro a kuarta iti saan anasayaat nga ekonomia". Al Bawaba. 25 Hulio 2011. Naala idi 6 Enero 2012. 
  10. ^ "Nadaael dagiti Panangipatader kadagiti Simabaan idiay Amianan a Sudan gapu kadagiti umadado a Panaggulgulo". Compass Direct. 23 Agosto 2011. Naala idi 6 Enero 2012. 
  11. ^ "Amianan a Sudan". Chr. Michelsen Institute. Naala idi 6 Enero 2012. 
  12. ^ Davison, Roderic H. (1960). "Ayan kadi ti Tengnga a Daya?". Dagiti Ganganaet a Panakibiang 38 (4): 665–675. doi:10.2307/20029452. 
  13. ^ Collins, Robert O (2008). Ti Pakasaritaan iti Moderno a Sudan. Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan (Cambridge, Nagkaykaysa a Pagarian; Siudad ti New York). ISBN 978-0-521-85820-5.
  14. ^ Shami, Seteney Khalid; Herrera, Linda (1999). Nagbaetan ti Pagikabilan ken Testo , "Dagiti Etiko a Narikut a Kasasaad iti Panagsukimat kadagiti Sudanes idiay Ehipto: Agpatpataud kadagiti Pannakaammo a maipanggep ti Publiko ken ti Pribado" babaen ni Anita Hausermann Fabos. Amerikano nga Unibersidad iti Cairo a Pagmalditan (Cairo). p. 100. ISBN 978-977-424-548-0.
  15. ^ Enbironmento a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (2007). Sudan — Kalpasan ti Suppiat a Panagusig ti Enbironmento. Enbironmento a Programa ti Nagkaykaysa a Pagpagilian (Nairobi). p. 35. ISBN 978-92-807-2702-9.
  16. ^ Staff writer (14 Hulio 2008). "Factbox — Presidente ti Sudan Omar Hassan al-Bashir". Reuters. Naala idi 8 Enero 2011. 
  17. ^ McDoom, Opheera (7 Pebrero 2011). "Ti Abagatan a Sudan ket nagbutos ti panakawayawaya babaen ti guedday". Reuters.uk.reuters.com. Naala idi 7 Pebrero 2011. 
  18. ^ Fick, Maggie (9 Hulio 2011). "Naipangato ti baro a wagayway: Nagrambak ti Abagatan a Sudan ti Panakaipasngayna". Atlanta Journal-Constitution. Naidulin manipud ti kasisigud idi 2011-07-11. Naala idi 9 Hulio 2011. 
  19. ^ U.S. Central Intelligence Agency. "The World Factbook: Sudan". ISSN 1553-8133. Naala idi 10 Hulio 2011. 
  20. ^ The New York Times. 16 Marso 1996. p. 4.

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Sudan idiay Wikimedia Commons