Mustafa Kemal Atatürk

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Mustafa Kemal Atatürk
MustafaKemalAtaturk.jpg
Umuna Presidente ti Republika ti Turkia
Panagtakem
29 Oktubre 1923 – 10 Nobiembre 1938
Nangruna a Ministro Ali Fethi Okyar
İsmet İnönü
Celâl Bayar
Simmaruno İsmet İnönü
Umuna a Kangrunaan a Ministro ti Turkia
Panagtakem
3 Mayo 1920 – 24 Enero 1921
Simmaruno Fevzi Çakmak
Umuna a Tagabitla ti Parlamento ti Turkia
Panagtakem
24 Abril 1920 – 29 Oktubre 1923
Simmaruno Ali Fethi Okyar
Umuna a daulo ti Republikano a Partido ti Tattao
Panagtakem
9 Septiembre 1923 – 10 Nobiembre 1938
Simmaruno İsmet İnönü
Dagiti kabukbukodan a salaysay
Naipasngay 19 Mayo 1881 (Kitaen ti Kabukbukodan a biag ni Mustafa Kemal Atatürk#Petsa a pannakaipasngay: Daytoy a petsa ket opisial nga inampon babaen ni Atatürk gapu ti kaawan ti husto a petsa.)
Salonica, Otomano nga Imperio (tatta nga aldawen ket ti Thessaloniki, Gresia)
Pimmusay 10 Nobiembre 1938(1938-11-10) (edad 57)
Dolmabahçe a Palasio
Istanbul, Turkia
Nagidnaan Anıtkabir
Ankara, Turkia
Pakapagilian Turko
Politikal a partido Komite ti Kappon ken Rang-ay, Republikano a Partido ti Tattao
Asawa Lâtife Uşaklıgil (1923–25)
Relihion Islam
Pirma
Serbisio ti milisia
Kinamatalekan  Otomano nga Imperio (1893–1919)
 Turkia (1919–1927)
Serbisio/sanga Buyot
Ranggo Mareşal (Daulo a Heneral)
Binilbilin Maika-19 a Dibision – Maika-16 a KuerpoMaika-2 a BuyotMaika-7 a BuyotBuyot a Grupo ti Yildirimagbilbilan a pangulo ti Buyot ti Nalatak a Nailian nga Asemblia
Gub-gubat TobrukAnzac CoveChunuk BairScimitar a TurodSari BairBitlisSakaryaDumlupınar
Pammadayaw Listaan (24 medmedalia)
Akin-ruar a Linia ti oras

Ni Mustafa Kemal Atatürk (pannakabalikas [musˈtäfä ceˈmäl ätäˈtyɾc]; 19 Mayo 1881 (Sapasap) – 10 Nobiembre 1938) ket maysa idi nga Otomano ken Turko nga opisial ti buyot, rebolusionario nga estadista, mannurat, ken ti immuna a Presidente ti Turkia. Isu ket naipammadayawan a kas ti nangibangon ti Republika ti Turkia. Ti apelyidona, nga Atatürk (a kayatna a saoen ket "Ama dagiti Turko"), ket naited idi kaniana (ken maiparit ti usaren ti siasinoman a tao) idi 1934 babaen ti Turko a parlamento.

Ni Atatürk ket maysa idi nga opisial ti milisia idi las-ud ti Umuna a Sangalubongan a Gubat.[1] Kalpasan ti panakaabak ti Otomano nga Imperio iti Umuna a Sangalubongan a Gubat, isu ket nangidaulo ti Nailian a Tignay ti Turkia iti Turko a Gubat ti Panagwayawayas. Idi nakabangon ti probisional a gobierno idiay Ankara, inabakna dagiti puersa nga inpatulod babaen dagiti Aliado. Dagiti milisia a kampaniana ket nakagun-odan ti pannakawayawaya ti Turkia. Ni Atatürk ket nangirugi kadagiti programa ti politiko, ekonomiko, ken dagiti kultural a reporma, a nagsuksukimat a mangbalbaliw ti dati nga Otomano nga Imperio iti maysa a moderno, a naibatay ti laud ken sekular a pagilian nga estado. Babaen ti panangidaulona, adda dagiti rinibu a pagadalan ti naipatakder, ti kangrunaan nga edukasion ket naaramid idi nga awan bayadna ken kapilitan, bayat a dagiti panagbayad ti buis dagiti agtaltalon ket naipabassit.[2] Dagiti pamunganayan a reporma ni Atatürk, a puonan ti pannakabangon ti moderno a Turkia, ket naitudtudo a kas ti Kemalismo.

Nasapa a biag[urnosen | urnosen ti taudan]

Ni Mustafa Kemal Atatürk ket naipasngay kadagidi nasapa a bulan iti 1881, a mabalin nga idiay kaarrubaan tiAhmed Subaşı wenno idiay Kalsada Islahhane (tatta nga aldaw iti Kalsada Apostolou Pavlou) idiay Kaarrubaan iti Koca Kasım Pasha (daytoy a balay tattan ket maysa a museo) idiay Salonica (tatta nga aldawen ket ti Thessaloniki),[3] iti Otomano nga Imperio, iti inana ani Zübeyde Hanım (maysa a mangibalblay) ken ti amana a ni Ali Rıza Efendi (maysa a opisial ti milisia, kleriko ti kasuratan ti titulo ket agtagtagilako ti tarikayo). Maysa laeng kadagiti kakabsat ni Mustafa, ti maysa kasatna a babai nga agnagan ti Makbule (Atadan) ti nagbiag iti kinaubing; daytoy a kabsatna ket pimmusay idi 1956.[4] Segun kenni Andrew Mango, isuna ket naipasngay iti maysa a pamilia nga idi ket Muslim, ti agsasao ti Turko ken gangani ti tengnga a klase.[5] Segun tiEncyclopaedia Judaica, maysa a naiyunayunay a sapasap nga inararamid idi dagiti adu a Hudio iti Salonika ket ni Atatürk idi ket maysa a Doenmeh (kripto-Hudio) a tinaudan.Adu kadagiti relihioso a kasuppiat ni Atatürk ket kinaykayatda daytoy a panirigan.[6] Ti amana a ni Ali Rıza ket naipanpanunotan dagiti dadduma nga isu ket maysa nga Albanes a tinaudan;[7][8][9][10][11] nupay kasta, segun kenni Falih Rıfkı Atay, dagiti kaputotan ni Ali Rıza ket dagidi Turko, a dimtenga a nagtaud manipud ti Söke idiay Probinsia ti Aydın iti Anatolia.[12][13] Ti inana a ni Zübeyde ket naipanpanunotan nga isuna ket Turko a tinaudan[9][10] ken segun kenni Şevket Süreyya Aydemir, isuna idi ket Yörük a kaputotan.[14] Adda pay dagiti naisingsingasing a maipanggep ti bassit nga Eslabo a tinaudanna.[15][16][17]

Isuna ket naipasngay a kas ni Mustafa, ken ti maikadua a naganna a Kemal (kayatna a saoen ket Kalibnos wenno Kinalakay) ket naited idi kaniana babaen ti nagsursuro kaniana iti matematika, a ni Kapitan Üsküplü Mustafa Efendi, segun kenni Afet Inan iti panagraraem iti kalaingna ken kinalakay,[18][19] ken segun kenni Ali Fuat Cebesoy, gaputa ti manursuro a ni Mustafa Efendi ket kinayatna a maisalumina ti estudiantena a kanagnaganna,[20] urayno ti biograpona a ni Andrew Mango ket nangisingsingasing nga isuna met laeng ti nagpili ti nagan a kas ti pamamdayaw ti nailian a mannaniw a ni Namık Kemal.[21] Kadagiti nasap a tawtawenna, ti inana ket nagawawis kenni Mustafa Kemal a mapan kadagiti relihioso a pagadalan, nga isuketnagkedked ken nabiit laeng a napan. Kalpasanna, isuna ket napan iti Eskuela Şemsi Efendi (ti maysa a pribado nga eskuela nga adda ti adadu a sekular a kurikulo) iti panagiturturong iti amana. Dagiti nagannak kaniana ket kinaykayatda nga isu ket makaadal kadagiti panagtagilako, ngen ti awan a panagkonsulta kaniada, ni Mustafa Kemal ket nangala ti panagserrek nga esksaminasion para iti Eskuela ti Milisia ti Salonica (Selanik Askeri Rüştiyesi ) idi 1893. Idi 1896, isu ket simrek idiay Nangato a Pagadalan ti Milisia ti Monastir. Idi 14 Marso 1899,[22] isu ket simrek idiay Milisia nga Akedemia ti Otomano idiay kaarubaan iti Pangaltı[23] iti kaunegan ti Şişli a distrito ti Otomano a kapitolio a siudad ti Konstantinopla[24] (moderno nga Istanbul idiay Turkia) ken nagturpos idi 1902. Kalpasanna isu ket nagturpos manipud idiay Milisia a Kolehio ti Otomano idiay Konstantinopla idi 11 Enero 1905.[22]

Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Zürcher, Turkia : ti moderno a pakasaritaan, 142
  2. ^ Panagituray ti Moderno a Pakasaritaan ti Lubong babaen ni Norman Lowe, maikadua nga edision
  3. ^ Mango, ibid, p. 29, maipanggep kadagiti kaarrubaan iti Salonica, cf. Meropi Anastassiadou, Salonique, 1830–1912: une ville ottomane à l'âge des Réformes, Brill, 1997, ISBN 90-04-10798-3, p. 71. (Pranses)
  4. ^ Cemal Çelebi Granda, Cemal Granda anlatıyor, Pal Medya ve Organizasyon, 2007, ISBN 978-9944-2-0301-2, p.
  5. ^ Andrew Mango Atatürk: Ti Biograpia ti Nangbangon ti Moderno a Turkia, Overlook Press, 2002, ISBN 978-1-58567-334-6, p. 25, p.27ff. – "Ti pamilia ni Feyzullah ket nakunkuna a nagtaud manipud ti pagilian idiay asideg ti Vodina (itan ket ti Edhessa idiay Lumaud a Griego Macedonia). Ti paelyido a Sofuzade, a ti kaibuksilanna ket 'anak a lalaki ti nasingpet a tao', ket agisingsingasing a dagiti tinaudan ni Zübeyde ken ni Ali Rıza ket adda ti agpadpada a tinaudan. Ni Cemil Bozok, anak a lalaki ni Salih Bozok, nga isuna ket adayo a kasinsin ni Atatürk ken, kalpasanna, ti ADC, ket natunton a kabagian ti pamilia ni Ali Rıza ken ni Zübeyde. Kayatna saoen daytoy ket dagiti pamilia ti nagannak kenni Atatürk ket agkakabagianda. Ni Cemil Bozok ket nangipalplagip pay a ti apong iti ama, a ni Safer Efendi, ket adda iti Albanes a tinaudan. Daytoy ket adda ti nagtaudan ti nasalsaludsod nga etniko a tinaudan ni Atatürk. Dagiti nagannak kenni Atatürk ken dagiti kabagianda ket nagus-usarda ti Turko a kas ti pagsasaoda. Daytoy ket mangisingasing nga adda met laeng dagiti tinaudanda ket kasisigud a nagtaud manipud idiay Turkia, gaputa dagiti lokal a Muslim iti Albanes a kaputotan ken Eslabo a tinaudan nga awan ti etniko a pannakaikapetan ti Turkia ket agsasaoda iti Albanes, Serbo-Kroata wenno Bulgaro, no laeng agtaltalinaayda iti patnengda a daga., Ngem iti karupaan ni Ataturk ket karuprupana dagiti lokal nga Albanes ken dagiti Eslabo.[...] Ngem awan dagii ebidensia a ni Ali Riza wenno ni Zübeyde ket kaputotan manipud kadagiti Turko a nomada." panid 28; "Nasaysayaat a mabalin a ni Atatürk ket nakaala ti karupaanna manipud kadagiti Balkan a kaputotan.[...] Ngem dagiti Albanes ken dagiti Eslabo ket mabalin ket isuda pay dagiti tinaudanna."
  6. ^ Gershom Scholem, "Doenmeh", Encyclopaedia Judaica, maika-2 nga ed.; Tomo 5: Coh-Doz, Macmillan a Reperensia USA, Thomson Gale, 2007, ISBN 0-02-865933-3, p. 732.
  7. ^ Mango, Andrew, Ataturk: ti biograpia ti nangbangon ti moderno a Turkia, (Overlook TP, 2002), p. 27.
  8. ^ Lou Giaffo: Albania: mata ti Balkan a nga alikuno
  9. ^ a b Jackh, Ernest, Ti Agpangpanagto nga Immindayon, (Goemaere Press, 2007), p. 31, Turko nga ina ken Albanes nga ama
  10. ^ a b Isaac Frederick Marcosson, Riribok a Tawtawen, Ayer Publishing, 1969, p. 144.
  11. ^ Richmond, Yale, Manipd ti Da iti Wen: pannakaawat dagiti Daya a Europeano, (Intercultural Press Inc., 1995), p. 212.
  12. ^ Falih Fırkı Atay, Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar, İstanbul: Betaş, 1984, p. 17. (Turko)
  13. ^ Vamik D. Volkan & Norman Itzkowitz, Ölümsüz Atatürk (Immortal Ataturk), Bağlam Yayınları, 1998, ISBN 975-7696-97-8, p. 37, dipnote no. 6 (Atay, 1980, s. 17)
  14. ^ Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam: Mustafa Kemal, Birinci Cilt (1st vol.): 1881–1919, maika-14 nga ed., Remzi Kitabevi, 1997, ISBN 975-14-0212-3, p. 31. (Turko)
  15. ^ Dagiti nalatak a daulo, nalatak a tirano?: Dagiti kontemporario a panirigan dagiti agturturay ti Lubong a nakaaramid ti pakasaritaan, Arnold Blumberg, Greenwood Publishing Group, 1995, ISBN 0313287511, p. 7. Books.google.bg. Naala idi 2012-11-10. 
  16. ^ Ti Saritana: Ni Mustafa Kemal ken ti Tuko a Rebolusion, A. Baran Dural, iUniverse, 2007, ISBN 0595412513, pp. 1–2. Books.google.bg. 29 Agosto 2007. Naala idi 2012-11-10. 
  17. ^ No kasla kadagiti kaaduana a Macedonia, adda kaniana iti bassit a kita iti Mestiso —mabalin nga iti Eslabo wenno Albanes —ken mabalin laeng daytpy a panagipagarup.Ataturk: ti biograpia ni Mustafa Kemal, ama timoderno a Turkia, Baron Patrick Balfour Kinross, Quill/Morrow, 1992, ISBN 0688112838, p. 8.
  18. ^ Ni Afet Inan, Atatürk hakkında hâtıralar ve belgeler, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1959, p. 8.
  19. ^ "Mustafa Kemal Atatürk". Website ti Turko nga Embahada. Naidulin manipud ti kasisigud idi 27 Septiembre 2007. Naala idi 7 Agosto 2007. 
  20. ^ Ali Fuat Cebesoy, Sınıf arkadaşım Atatürk: okul ve genç subaylık hâtıraları, İnkılâp ve Aka Kitabevleri, 1967, p. 6. Benim adım Mustafa. Senin adın da Musfata. Arada bir fark olmalı, ne dersin, senin adının sonuna bir de Kemal koyalım.
  21. ^ Mango, Atatürk, p. 37.
  22. ^ a b T. C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademlerdeki Komutanların Biyografileri, Ankara: Genkurmay Başkanlığı Basımevi, 1972, p. 1. (Turko)
  23. ^ Falih Fırkı Atay, Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar, İstanbul: Betaş, 1984, p. 29. (Turko)
  24. ^ Ti Encyclopædia Britannica, Tom. 7, inurnos babaen ni Hugh Chisholm, (1911), 3; "Konstantinopla, ti kapitolio ti Turko nga Imperio...".

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Mustafa Kemal Atatürk idiay Wikimedia Commons