Dagiti kanton iti Suisa

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken


Dagiti 13 a kanton iti Daan a Suiso a Konpederasia (1513-1798).

Dagiti 26 a kanton iti Suisa ket isu dagiti naikameng nga estado iti pederal nga estdo iti Suisa. Ti tungngal maysa a kanton ket napno idi a naturay nga estado[1] nga adda dagiti kabukbukodanda apagbeddengan, buyot ken kuarta manipud ti Tulag iti Westphalia (1648) aginggan ti panakabangon ti Suiso a pederal nga estado idi 1848. Ti kinaudi a napartuat a kanton ket ti Kanton iti Jura, a datoy ket simmina manipud ti Kanton iti Berna idi 1979.[2]

Ti nagan ket naala manipud ti Pranses a balikas a canton a kayatna asaoen ket suli wenno distrito (a nakaalaan pay ti termino nga akantonamiento).

Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]

Idi maiak-16 a siglo, ti Daan a Suiso a Konpederasia ket binuklan idi dagiti 13 a naturay a kanton,ken adda dagiti dua a sabali a kita: dagitii innem a daga (wenno kabakiran) a kanton ken dagiti pito a siudad (wenno urbano) a kanton. Ngem dagitoy ket teknikal idi a parte iti Nasantuan nga Imperio a Romano, dagitoy ket nagbalinda a de facto a nawaya idi dagiti Suiso ket inabakda ni Emperador Maximillian idi 1499.[3] Dagiti innem a kabakiran a kanton ket demokratiko a republika, a dagiti pito nga urbano a kanton ket oligarkiko a republika a tinengtengngel babaen dagiti natakneng a pamilia.

Batay linteg[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti tunggal maysa akanto ket adda ti bukodna a batay-linteg, lhislatura, gobierno ken dagiti korte.[4] Kaaduan kadagiti lehislatura dagiti kanton ket adda dagiti agmaymaysa a kamara a parlamento, adagiti kadakkelda ket nadumadumaan a nagbaetan dagiti 58 ken 200 a tugaw. Adda dagiti bassit a lehislatura ket sapasap ng aasemblia a makunkuna a kas ti Landsgemeinden. Dagiti kanton a gobierno ket buklen dagiti lima wenno pito a kameng, depende iti kanton.[5] Para kadagiti nagan ti intituto, kitaen ti Listaan dagiti lehislatibo ken ehekutibo a konsilo dagit kanton iti Suisa.

Ti Suiso a Pederal a Batay-linteg ket mangirangarang adagiti kanton ket naturayda iti panakagayat a dagiti kinaturayda ket saan a patinggaan babaen ti pederal a linteg.[4] Dagiti kanton ket makataginayonda pay kadagiti amin a bileg ken dagiti kaannongan a saan anaidelegado iti Konpedeasion babaen ti Batay-linteg. Ti kaaduan a kaimudinagn, dagiti kanton ket akinrebbengda para iti panagaywan ti salun-at, nam-ay, panagipatuungpal ti linteg ken publiko nga edukasion; mangitaginayonda pay ti bileg iti panagbuis. Dagiti kanton a batay-lnteg ket mangikeddeng ti gatad iti autonomia a maited kadagiti munisipalidad, a dagitoy ket agdumaduam ngem kankanayon a mangiraman ti bileg ti panagbuis ken mangparur kadagiti munisipal a linteg. Ti kadakkel dagiti kanton ket nadumaduma manipud ti 37 km² aginggan ti 7,105 km²; ti populasion ket agdumaduma manipud ti 15,471 aginggana ti 1,244,400.

Dagus a demokrasia[urnosen | urnosen ti taudan]

Iti pederal a lessaad, amin a kanton ket mangited para iti (gudua-) a dagus a demokrasia. Dagiti umili ket mabalinda a kumiddaw ti maysa anadayeg a butos tapno mapasayaat ti kantonal a batay-linteg wenno linlinteg, wenno mangi-beto dagiti linteg wenno panag-gasto a a linteg a naiparuar babaen ti parlamento. Dagiti sapasap a nadayeg nga asemblia (Landsgemeinde) ket napatinggaanda tattan kadagiti kanton ti Appenzell Innerrhoden ken Glarus. Dagiti demokratiko a karbengan dagiti amin a sabsabali a kanton ket maipasanay babaen ti sekreto a balota.

Listaan[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti kanton ket nailista iti urnos a naited iti pederal a batay-linteg.[1]

Eskudo Pangyababaan Kanton Manipud idi Kapitolio Populastion[2] Kalawa(km²) [3] Densidad (tunggal maysa a km²) [4] Bilang dagiti muni.[5] Dagiti opisial a pagsasao
Eskudo iti Zürich ZH Zurich 1351 Zurich 1,390,124 1,729 701 171 Aleman
Eskudo iti Berna BE Berna 1353 Berna 979,802 5,959 158 383 Aleman, Pranses
Eskudo iti Lucerna LU Lucerna 1332 Lucerna 377,610 1,493 233 87 Aleman
Eskudo iti Uri UR Uri 1291[6] Altdorf 35,422 1,077 33 20 Aleman
Eskudo iti Schwyz SZ Schwyz 1291[6] Schwyz 146,730 908 143 30 Aleman
Eskudo iti Obwalden OW Obwalden 1291[6] wenno 1315 (a kas paset ti Unterwalden) Sarnen 35,585 491 66 7 Aleman
Eskudo iti Nidwalden NW Nidwalden 1291[6] (a kas ti Unterwalden) Stans 41,024 276 138 11 Aleman
Eskudo iti Glarus GL Glarus 1352 Glarus 38,608 685 51 3 Aleman
Eskudo iti Zug ZG Zug 1352 Zug 113,597 239 416 11 Aleman
Eskudo iti Friburgo FR Friburgo 1481 Friburgo 278,493 1,671 141 167 Pranses, Aleman
Eskudo iti Solothurn SO Solothurn 1481 Solothurn 257,393 790 308 122 Aleman
Eskudo iti Basel-Stadt BS Basel-Stadt 1501 (a kas ti Basel aginggana idi 1833/1999) Basel 192,581 37 5,072 3 Aleman
Eskudo iti Basel-Landschaft BL Basel-Landschaft 1501/1833[7] Liestal 277,042 518 502 86 Aleman
Eskudo iti Schaffhausen SH Schaffhausen 1501 Schaffhausen 76,356 298 246 27 Aleman
Eskudo iti Appenzell Ausserrhoden AR Appenzell Ausserrhoden 1513 [8] Herisau[6] 53,017 243 220 20 Aleman
Eskudo iti Appenzell Innerrhoden AI Appenzell Innerrhoden 1513[8] Appenzell 15,688 173 87 6 Aleman
Eskudo iti San Galo SG San Galo 1803[9] San. Galo 483,101 2,026 222 85 Aleman
Eskudo iti Graubünden GR Graubünden 1803[10] Chur 192,621 7,105 26 180 Aleman, Romansh, Italiano
Eskudo iti Aargau AG Aargau 1803 Aarau 621,398 1,404 388 220 Aleman
Eskudo iti Thurgau TG Thurgau 1803[11] Frauenfeld[7] 250,640 991 229 80 Aleman
Eskudo iti Ticino TI Ticino 1803[12] Bellinzona 333,753 2,812 110 157 Italiano
Eskudo iti Vaud VD Vaud 1803[13] Lausanne 713,281 3,212 188 339 Pranses
Eskudo iti Valais VS Valais 1815[14] Sion 312,684 5,224 53 143 Pranses, Aleman
Eskudo iti Neuchâtel NE Neuchâtel 1815/1857[15] Neuchâtel 172,021 803 206 53 Pranses
Eskudo iti Hinebra GE Hinebra 1815 Hinebra 466,536 282 1,442 45 Pranses
Eskudo iti Jura JU Jura 1979[16] Delémont 70,197 839 82 64 Pranses
Eskudo iti Suisa CH Suisa Berna 7,593,494 41,285 174 2,596 Aleman, Pranses, Italiano, Romansh

Ti dua a letra a pangyababaan para kadagiti Suiso a kanton ket kanayon a maus-usar, a kas dagiti plata a lisensia ti karro. Maus-usar pay dagitoy idiay ISO 3166-2 a kodkodigo iti Suisa nga dda ti pangsaruno a "CH-" (Confœderatio Helvetica, Suisa), a kas ti CH-SZ para iti kanton iti Schwyz.

Dagiti gudua a kanton[urnosen | urnosen ti taudan]

Innem kadagiti 26 a kanton ket tinawtawid, ngem saanen nga opisial, a nakunkuna a "gudua a kankanton" (Aleman: Halbkanton, Pranses: demi-canton, Italiano: semicantone), a mangipakita ti maysa a pakasaritaan ti agsinnaranay a panakikaduaan wenno panakasina.

Dagiti gudua a kanton ket nailaslasinda iti umuna nga artikulo iti Suiso Pederal a Batay-linteg iti 1999 babaen ti panakaisilpo kadagiti sabali a "kaguduada" nga adda tipangsilpo a "ken":

DagitiTattao ken dagiti Kanton iti Zurich, Berna, Lucerna, Uri, Schwyz, Obwalden ken Nidwalden, Glarus, Zug, Friburgo, Solothurn, Basel-Stadt ken Basel-Landschaft, Schaffhausen, Appenzell Ausserrhoden ken Appenzell Innerrhoden, San Galo, Graubünden, Aargau, Thurgau, Ticino, Vaud, Valais, Neuchâtel, Hinebra, ken Jura ket mangporma dagitoy ti Suiso a Konpederasion.

—Artikulo 1 iti Pederal a Batay-linteg iti Suiso a Konpederasion (maipalpalagip a daytoy ket saan a kas ti kasisigud)[17]

Ti 1999 a panagbalbaliw ti batay-linteg ket nagtagtaginayon iti daytoy a panakailasin, iti panagkiddaw dagiti innem a kantonal a gobierno, a kas ti waya a panagmarka ti naipakasaritaan a panakikadua kadagiti gudua a kanton iti tunggal maysa kaniada.[18] Iti panakaigiddiat, ti umuna nga artikulo dagiti 1848 ken 1874 a batay-linteg ket nangibukbukel ti Konpederasion a kas ti panagkaykaysa dagiti "duapulo ket dua a naturay a kanton",[19] a mangibagbaga kadagiti kagudua a kanton a kas "Unterwalden (ngato ken sirok kadagiti kakaykayoan)", "Basel (siudad ken pagilian)" ken "Appenzell (dagiti dua a Rhoden)".[20] Bayat ti nadadaan a batay-linteg ket mangibagbaga kadagitoy nga etado a kas "gudua akanton", ti maysa a termino a natagtagunayon iti nadayeg a panag-usar, ti 1999 a rebision ken opisial a terminolohia manipud idin ket agus-usar ti panaginagan a "dagiti kanton nga adda ti gudua a kantonal a butos".[21]

Nga adda dagiti pannakisaranayda a panakikadua ket puro a naipakasaritaan laeng a banag, dagiti gudua a kanton manipud idi 1848 ket kapadpada dagiti sabsabali a kanton malaksid ti dua:[22]

  • Agpilida laeng ti maysa a kameng iti Konsilo dagiti Estado embes a dua (Cst. art. 150 par. 2).
  • Iti nadayeg a referendums a maipanggep kadagiti panagpasayaat ti batay-linteg, a kasapulan para iti panag-ampon ti nailian a nadayeg a kaaduan ken ti pay panakaingato ti kaaduam kadagiti kanton (Ständemehr / majorité des cantons), ti nagbanagan dagiti nadayeg a butos dagiti gudua a kanton ket maibilang laeng a kas gudua a butos no maipada kadagiti sabali a kanton (Cst. arts. 140, 142). Ti kayatna a saoen daytoy ket para iti pamay-an iti maysa a batay-linteg a reperendum, nasken a 12 iti dagup dagiti 23 a kantonal a nadayeg a butos ket nasken a mangsuporta ti panagpasayaat.[23]
Karikatura iti panakabingbingay ti Basel, 1833

Dagiti rason para iti panakikadua a nagbaetan dagiti tallo a paris dagiti gudua akanton ket agdumaduma:

  • Ti Unterwalden ket saan uray kaanoman a nangbukel iti maysa a nagkaykaysa a masakupan. Iti kasisigud, ti Obwalden, Nidwalden, ken Abadia iti Engelberg ket nangporma kadagiti nisalsalumina a komunidad. Ti naurnong a termino a Unterwalden ket agtagtaginayon a maus-usar, nupay kasta, para iti lugar a nakiraman ti panagpartuat kadagiti kasisigud a Suiso a konpederasion idi 1291 iti Uri ken Schwyz. Ti Pederal a Dokumento ti Linteg iti 1291 ket tumawtawag para kadagiti representatibo manipud ti tungngal maysa kadagitoy tallo a "lugar".[24][25]
  • Ti kanton iti Basel ket biningayna ti bagina a kas nagbanagan iti gulo idiay away ti Basel idi 1833, tapno maikapatakder ti panagpapada dagiti umilina, a nanggubgubat kadagiti panagituton a nagbaetan dagiti nagtataeng ti rural ken siudad kadagiti maipanggep ti panagipangpangruna a kasasaad:[27] Basel-Landschaft ken Basel-Stadt.

Nagnagan dagiti nailian a pagsasao[urnosen | urnosen ti taudan]

(Dagiti nagan ket agparang a napuskol no maiparis iti kantonal nga opisial a pagsasao)

Pangyababaan Ilokano Aleman Pranses Italiano Romansh
AG Aargau (rare: Argovia) Maipanggep iti daytoy nga úni Aargau Argovie Argovia Argovia
AI Appenzell Innerrhoden (Appenzell Akin-uneg a-Rhodes) Maipanggep iti daytoy nga úni Appenzell Innerrhoden Appenzell Rhodes-Intérieures Appenzello Interno Appenzell dadens
AR Appenzell Ausserrhoden (Appenzell Akin-ruar a-Rhodes) Maipanggep iti daytoy nga úni Appenzell Ausserrhoden Appenzell Rhodes-Extérieures Appenzello Esterno Appenzell dador
BS Basel-Siudad wenno Basle-Siudad Maipanggep iti daytoy nga úni Basel-Stadt Bâle-Ville Basilea-Città Basilea-Citad
BL Basel-Pagilian, Basle-Pagilian, wenno Basel-Daga Maipanggep iti daytoy nga úni Basel-Landschaft Bâle-Campagne Basilea-Campagna Basilea-Champagna
BE Berna, wenno Bern Maipanggep iti daytoy nga úni Bern Berne Berna Berna
FR Friburgo Maipanggep iti daytoy nga úni Freiburg Friburgo Friborgo Friburg
GE Hinebra Maipanggep iti daytoy nga úni Genf Genève Ginevra Genevra
GL Glarus Maipanggep iti daytoy nga úni Glarus Glaris Glarona Glaruna
GR Graubünden (Grisons) Maipanggep iti daytoy nga úni Graubünden Grisons Grigioni Grischun
JU Jura Maipanggep iti daytoy nga úni Jura Jura Giura Giura
LU Lucerna Maipanggep iti daytoy nga úni Luzern Lucerne Lucerna Lucerna
NE Neuchâtel Maipanggep iti daytoy nga úni Neuenburg Neuchâtel Neuchâtel Neuchâtel
NW Nidwalden Maipanggep iti daytoy nga úni Nidwalden Nidwald Nidvaldo Sutsilvania
OW Obwalden Maipanggep iti daytoy nga úni Obwalden Obwald Obvaldo Sursilvania
SH Schaffhausen (Schaffhouse) Maipanggep iti daytoy nga úni Schaffhausen Schaffhouse Sciaffusa Schaffusa
SZ Schwyz Maipanggep iti daytoy nga úni Schwyz Schwyz (or Schwytz) Svitto Sviz
SO Solothurn Maipanggep iti daytoy nga úni Solothurn Soleure Soletta Soloturn
SG San Galo (San Gao) Maipanggep iti daytoy nga úni St. Gallen Saint-Gall San Gallo Son Gagl
TG Thurgau (Thurgovia) Maipanggep iti daytoy nga úni Thurgau Thurgovie Turgovia Turgovia
TI Ticino Maipanggep iti daytoy nga úni Tessin Tessin Ticino Tessin
UR Uri Maipanggep iti daytoy nga úni Uri Uri Uri Uri
VS Valais Maipanggep iti daytoy nga úni Wallis Valais Vallese Vallais
VD Vaud Maipanggep iti daytoy nga úni Waadt Vaud Vaud Vad
ZG Zug Maipanggep iti daytoy nga úni Zug Zoug Zugo Zug
ZH Zurich Maipanggep iti daytoy nga úni Zürich Zurich Zurigo Turitg

Panangawat dagiti baro a kanton[urnosen | urnosen ti taudan]

Nangruna nga artikulo: Panagpadakkel iti Suisa

Ti panagpadakkel iti Suisa babaen ti pamay-an a panangawat kadagiti baro a kanto ket nagpatingga idi 1815. Kalpasan ti napaay a panagpadas iti Vorarlberg a tumipon iti Suisa idi 1919, ti kapanunotan ti Suiso a panagpadakkel ket naipabiag manen idi 2010 babaen ti parlamentario a tignay a mangpalubos ti panakaipangato dagiti rehion a mangibedbeddeng ti Suisa.

Paammo[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^Daytoy ti bilin a sapasap a maususar kadagiti Suiso a dokumento. Iti immuna iti listaan ket dagiti tallo a siudad kanton a nainakman a preeminente iti Daan a Suiso a Konpederasia; dagiti sabali a kanton ket nailistada iti urnos ti panakaipangato iti Konpederasion. Daytoy nga tinawtawid nga urnos ti panagsasruno kadagiti kanton ket awan ti kasayaaatan a banagna iti moderno a pederal nga estado, a dagiti tunggal maysa a kanton ket agpapadada, nupay daytoy ket mangkedkeddeng pay laeng ti pormal a panagsasaruno dagiti opisial ti kanton (kitaen ti Suiso nga urnos ti panagsasaruno).
  2. ^ manipud idi 5 Abril 2009 (2009 -04-05)
  3. ^ km²
  4. ^ Tungngal maysa a km², a naibatay ti 2000 a populasion
  5. ^ Manipud idi 31 Disiembre 2007, Bundesamt für Statistik (Pederal a Departamento dagiti Estadistika) (2008). "Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz" (Microsoft Excel). Naidulin manipud ti kasisigud idi 11 Hunio 2008. Naala idi 11 Nobiembre 2008. 
  6. ^ Ti tugaw iti gobierno ken parlamento ket Herisau, ti tugaw dagiti turay ti hustisia ket Trogen
  7. ^ Ti tugaw iti parlamento ket tinawen nga agsinnublat ti innem a bulan idiay Frauenfeld ken Weinfelden

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Dagiti kanton, Iti Daan aKonpederasion aginggan idi 1798 iti Aleman, Pranses ken Italiano iti online a Naipakasaritaan a Diksionario iti Suisa.
  2. ^ Jura (Canton) iti Aleman, Pranses ken Italiano iti online a Naipakasaritaan a Diksionario iti Suisa.
  3. ^ "Suisa". Encyclopædia Britannica 26. 1911. p. 251. Naala idi 2008-11-11. 
  4. ^ a b Dagiti kanton, Iti Pederal nga Estado manipud idi 1848 iti Aleman, Pranses ken Italiano iti online a Naipakasaritaan a Diksionario iti Suisa.
  5. ^ Sapot a pagsaadan ti Suiso a Gobierno nga adda dagiti panilpo ti tunggal maysa a gobierno ti kanton, naala idi 11 Nobiembre 2008
  6. ^ a b c d nagbangon ti kabakiran a kanton, ti panakabangon apetsa ket tinawtawid a naited a kas dagiti 1307, 1304 or 1291 (kitaen ti Panakabangon iti Daan a Suiso a Konpederasion).
  7. ^ paset iti Basel aginggana idi 1833/1999
  8. ^ a b paset iti Appenzell aginggana idi 1597/1999
  9. ^ Tignay iti Mamagkappia, naporma manipud iti Kanton iti Säntis ken ti akin-amianan a gudua iti Kanton iti Linth.
  10. ^ Tignay iti Mamagkappia; dati a ti Kanton iti Raetia, a binuklan dagiti nasapsap a Tallo a LIga.
  11. ^ kaabay ti kanton iti Thurgau iti Helbetiko a Republika (1798), dati a kondominio.
  12. ^ naitiptipon dagiti dati a kanton iti Bellinzona ken Lugano; kitaen ti Ennetbirgische Vogteien.
  13. ^ Tignay iti Mamagkappia, dati a Kanton iti Léman.
  14. ^ Restorasion, dati a ti Simplon département
  15. ^ tinunton babaen ni Frederick William III iti Prusia aginggan ti Neuchâtel a Didigra iti 1857–1857.
  16. ^ nakisinnina manipud ti Berna
  17. ^ Plantilia:Cite swiss law
  18. ^ Felix Hafner / Rainer J. Schweizer in Ehrenzeller, Art. 1 N 2; Häfelin, N 966.
  19. ^ Duapulo ket tallo kalpasan ti panakapartuat ti Kanton iti Jura idi 1978.
  20. ^ Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft vom 29. Mai 1874, Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft vom 12. Septiembre 1848 (Aleman); patarus ti mannurat.
  21. ^ Felix Hafner / Rainer J. Schweizer iti Ehrenzeller, Art. 1 N 10; Häfelin, N 963
  22. ^ Häfelin, N 963, 967
  23. ^ Häfelin, N 950
  24. ^ Pacte fédéral du 1er août 1291] sur Admin.ch "vallée inférieure d'Unterwald" signifie Nidwald.
  25. ^ Pacte fédéral du 1er août 1291 sur Cliotexte
  26. ^ Réforme catholique, Contre-Réforme et scission Article du dictionnaire historique de la Suisse
  27. ^ De la République helvétique à la division du canton (1798-1833) Article du dictionnaire historique de la Suisse
  • Bernhard Ehrenzeller, Philipp Mastronardi, Rainer J. Schweizer, Klaus A. Vallender (eds.) (2002). Die schweizerische Bundesverfassung, Kommentar. ISBN 3-905455-70-6.  (Aleman). Nadakamat a kas ti Ehrenzeller.
  • Häfelin, Ulrich; Haller, Walter; Keller, Helen (2008). Schweizerisches Bundesstaatsrecht (iti Aleman) (Maika-7 nga ed.). Zürich: Schulthess. ISBN 978-3-7255-5472-0.  Nadakamat a kas ti Häfelin.

Kasilpo iti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Dagiti kanton iti Suisa idiay Wikimedia Commons

  • Swissworld.org – Dagiti kanton iti Suisa
  • GeoPuzzle – Agaramid kadagiti Suiso a mapa
  • Badac – Datos a batayankadagiti Suiso a kanton ken siudad (Pranses/Aleman)