Kardis

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Kardis
Sientipiko a pannakaidasig
Pagarian: Plantae
(di nairanggo): Angiospermae
(di nairanggo): Eudicotidae
(di nairanggo): Rosidae
Urnos: Fabales
Pamilia: Fabaceae
Henero: Cajanus
Sebbangan: C. cajan
Dua a nagan
Cajanus cajan
(L.) Millsp.

Ti kardis (Cajanus cajan) ket isu ti perenial a kameng ti pamilia ti Fabaceae.

Nagtaudan[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti kardis ket perenial a mabalin a dumakkel iti maysa a bassit a kayo.

Ti panagmuyong iti kardis ket nanipuden kadagidi napalabas a 3,500 a tawtawen. Ti tengnga ti taudan ket ti akindaya a paset ti peninsular nga India, mairaman pay ti estado ti Odisha, nga idiay ti ayan dagiti kaasitgan a kabagianna (Mansi) kadagiti tropikal a kakaykayuan.[1] Dagiti arkeolohiko a nabirbirukan para iti kardis ket mairaman manipud dagiti dua a Neolitiko a lugar idiay Odisha, opalpur ken Golbai Sassan a napetsaan idi agarup a 3,400 ken 3,000 tawtawen, dagiti lugar idiay Abagatan nga India,Sanganakall ken Tuljapur Garhi, ket napetsaan pay dagitoy manipud idi 3,400 a tawtawen.[2] Manipud idiay India daytoy ket napan idiay Daya nga Aprika ken Laud nga Aprika. Idiay ti immunaan a nakakitaan dagiti Europeano, ket idi ti nakaalanna ti nagan a Congo Pea. Babaen ti pamay-an ti aadipen a panagnegosio daytoy ket nakapan idiay kontinente ti Amerika, mabalin nga idi maika-17 a siglo.[3]

Panagmuyong[urnosen | urnosen ti taudan]

Ita nga aldaw, tikardis ket adun a naimuyongan kadagiti amin a tropikal ken semitropikal a rehion iti Daan ken ti Baro a Lubong. Ti kardis ket mabalin a ti perenial a kita, daytoy nga apit ket mabalin nga agpaut kadagiti tallo angingga kadagiti lima a tawen (ngem ti bumassit ti maburas a bukbukel kalpasan ti dua a tawen), wenno ti tinawen a kita a nasaysayaat iti panagpataud ti bukbukel.

Ti kardis ket nangruna a legume nga apit iti matudtuduan nga agrikultura kadagiti namaga bassit a tropiko. Ti Indiano a subkontinete, akindaya nga Aprika ken Tengnga nga Amerika, iti dayta nga urnos, ket isu dagitoy ti tallo a kangrunaan a rehion iti lubong nga agpatpataud ti kardis. Ti kardis ket naimuyongan kadagiti ad-adu ngem 25 tropikal ken subtropikal a pagpagilian, a kas agmaymaysa nga apit weno nailalaok kadagiti sereal, a kas ti bukakaw (Sorghum bicolor), pearl millet (Pennisetium glaucum), wenno mais (Zea mays), ken dagiti dadduma pay a legume, a kas dagiti mani (Arachis hypogaea). Gaputa daytoy ket maysa a legume, ti kardis ket lamesanna ti daga babaen ti simbiotiko a panangibalbaliw ti nitrohenio.

Ti kardis ket ket nasayaat nga agtubo kadagiti namaga a daga, isunga agtubo daytoy kadagiti lugar nga adda ti basbassit ngem 650 mm a tinawen a panagtudtudo.

Ti sangalubongan a panagpataud ti kardis ket nakarkulo iti 4.3 riwriw tonelada2. Agarup nga 82% iti daytoy ket naimulmula idiay India. Daytoy ket nangruna pay a rekado kadagiti pakan ti ayup nga inus-usar idiay Laud nga Aprika, nangruna idiay Nigeria.

Naganos a bukbukel ti kardis.

Henoma a panagsasaruno[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti kardis ket isu ti immuna a mula ti legume a kompleto a naipagsasaruno ti henomana. Ti immuna a pangpadas ket inaramid babaen ti maysa a grupo dagiti 31 nga Indiano a sientista manipud idiay Indiano Konsilo ti Agrikultura ken Panagsukimat babaen ti panagidaulo ni Nagendra Kumar Singh. Ti papel ket naipablaak iti maysa nga Indiano a warnakan.

Nutrision[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti kardis ket aglaon ti adu a protina ken dagiti nangruna nga amino asido a methionine, lysine, ken tryptophan.[4]

No maigiddiat kadagiti natangken a bukel, dagiti naganos a bukel ket aglaon ti basbassit a pateg ti nutrision, nupay kasta dagitoy ket aglaon dagiti adu a pateg ti bitamina C (39 mg kada 100 g a serbi) ken addan ti dakdakkel bassit a laon ti taba. Ti panagsukimat ket nakapakita a ti protina linaon dagiti naganos a bukel ket nasaysayaat ti kalidadna.[5]

Patoheno[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Van der Maeson, L. J. G. (1995). Pigeonpea Cajanus cajan, pp. 251–5 in Smartt, J. ken ni Simmonds, N. W. (eds.), Ebolutsion ti Maapit a Mulmula. Essex: Longman.
  2. ^ Fuller, D. Q.; Harvey, E. L. (2006). "The archaeobotany of Indian pulses: Identification, processing and evidence for cultivation". Environmental Archaeology 11 (2): 219. doi:10.1179/174963106x123232. 
  3. ^ Carney, J. A. and Rosomoff, R. N. (2009) Iti Anniwan ti AAdipen. Botaniko a legado ti Aprika iti Atlantiko a Lubong. Berkeley: Unibersidad ti California a Pagmalditan
  4. ^ "Dagiti Kinapudno ti Panagusig ti Nutrision para iti Kardis (nalabbasit a gramo), natangken a bukbukel, naganos"
  5. ^ Bressani R, Gómez-Brenes RA, Elías LG. (1986). "Nutrisional a kalidad ti kardis , naganos ken naluom, ken ti suplementario a pataegna para kadagiti sereal". Arch Latinoam Nutr. 36 (1): 108–16. PMID 363219. 

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Kardis idiay Wikimedia Commons