Karlomagno

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Karlos ti Natan-ok

Charlemagne denier Mayence 812 814.jpg

Ti sensilio no Karlomagno nga adda ti naisurat a KAROLVS IMP AVG (Karolus Imperator Augustus)
Emerador ti Imperio a Karolingio
Panagturay Disiembre 25, 800 – Enero 28, 814
Koronasion Disiembre 25, 800
Basilika ni San Pedro, Roma
Sinaruno Nabangon ti Puesto
Simmaruno Luis I
Ari dagiti Lombardo
Panagturay Hulio 10, 774 – Enero 28, 814
Koronasion Hulio 10, 774
Pavia
Sinaruno Desiderio
Simmaruno Luis I
Ari dagiti Pranko
Panagturay Oktubre 9, 768 – Enero 28, 814
Koronasion Oktubre 9, 768
Noyon
Sinaruno Pepin ti Pandek
Simmaruno Luis I
Asawa
Sayasay
Nagtaengan Karolingio
Ama Pepin ti Pandek
Ina Bertrada ti Laon
Naipasngay Abril 2, 742
Liège, Pranko a Pagarian
Pimmusay Enero 28, 814(814-01-28) (edad 71)
Aachen, Imperio a Karolingio
Pannakaitabonan Katedral ti Aachen
Relihion Romao Katolisismo

Ni Karlomagno (play /ˈʃɑrlɨmn/; Pransés a pannakabalikas: [ʃaʁləmaɲ]; c. 742 – Enero 28, 814), a naam-ammuan pay a kas ni Karlos ti Natan-ok (Latin: Carolus Magnus wenno Karolus Magnus) wenno Karlos I, ket isu idi ti nangbangon ti Imperio a Karolingio, a nagturay manipud idi 768 agingganaidi pimmusay. Isu ti nangpadakkel ti Pranko a Pagarian, a naginaynayon ti Italia, a nagparukma kadagiti Sahon ken dagiti Babaro, ken nangiduron ti prontiero idiay España. Isu ti kinauna nga anak a lalaki ni Pepin ti Pandek ken Bertrada ti Laon, ni Karlomagno ket isu idi ti immuna nga "Emperador" idiay Lumaud nga Europa manipud ti panakarebba ti Imperio a Romano idi sakbay ti uppat a siglo.

Isu ket nagbalin nga Ari dagiti Pranko idi 768 kalpasan ti ipupusay ti amana, ni Karlomagno ket immununa akimmadduan a nagturay iti kabsatna a lalaki a niKarloman I. Ti kellaat nga ipupusay ni Karloman I idi 771 babaen ti saan a naipalpalawagan apasamak ket nangibati kenni Karlomagno ti awan suppiatna nga agturay ti Pranko a Pagarian. Babaen ti panagparparukmana ti milisia, pinadakkelna ti pagarian iti maysa nga imperio a nangitipon kadagiti kaaduan ti Lumaud ken Tengnga nga Europa.

Ni Karlomagno ket nagtultuloy kadagiti annuroten ti amana para iti kinapapa ken isu ti nagbalin a nagsalsalaknib daytoy, nga isu ket nagikikkat ti kabilegan dagiti Lombardo idiay Italia, ken nagidaulo ti panagraut iti Muslim nga España. Isu ket simmuppiat a nagkampania pay kadagiti tattao ti dayat, a nagpilit a Nangikristiano kaniada (a naipangpangruna dagiti Sahon), a dimtengan daytoy ti panagituray kaniada kalpasan ti napaut a gubat. Ni Karlomagno ket nakaabut ti kabileganna idi 800 nga isu idi ket nabalangatan a kas ti "Emperador" babaen ni Papa Leon III idi Aldaw ti Paskua.

Isu ket tinawtawagan a ti "Ama ti Europa" (pater Europae),[1] ti imperio ni Karlomagno ket immuna a nangikaykaysa ti kaaduan ti Lumaud nga Europa manipud idi panawen ti Imperio a Romano. Ti turayna ket nagparang-ay ti Karolingio a Renasimiento, ti panagungar manen dagiti arte, relihion, ken kultura babaen ti panag-usar ti Katoliko a Simbaan. Babaen dagiti ganganaet a panagrukmana ken dagiti akin-uneg a repormana, ni Karlomagno ket nangawawis ti panakaporma ti sapasap a kinasiasino ti Europa.[2][3] Dagiti Pranses ken Aleman a monarkia ket naipanunotanda dagiti bukodda a monarkia a kas dagiti kaputotan ti imperio ni Karlomagno.

Ni Karlomagno ket pimmusay idi 814 kalpasan a nagturay a kas Emperador ti ganagani a limapulo a tawtawen. Isu ket naipunpon idiay imperio a kapitoliona nga Aachen. Ti anakna a lalaki a ni Luis ti Relihioso ket simmaruno kanian a kas ti Emperador.

Politikal a pakaaammo[urnosen | urnosen ti taudan]

Babaen ti maika-16 a siglo , dagidi lumaud a Hermaniko a Pranko ket Nakristianoda iti, ken ti Francia (rehion), ket tinurturayan babaen dagidi Tattao a Merovingio, ket isu idi kadagiti kabilegan a pagarian a simmaruno ti Lumaud a Romano nga Empirio. Kalpasan ti Gubat ti Tertry, nupay kasta, dagidi Merovingio ket naapday ti kabilegda, a nakunkunada idi a ti rois fainéants ("dagidi awan ti maar-aramid nga ari"). Gangani amin a bileg ti gobierno ti aniaman a pagbanagan ket inararamid babaen dagiti bukodda a pangulo nga opisial, ti mayor ti palasio.

Idi 687, ni Pippin iti Herstal, mayor ti palasio iti Austrasia, ket nangipatingga ti panagriringgor a nagbaetan dagiti nadumaduma ng ari ken dagiti mayorda iti panagballigina idiay Tertry ken isu idi ti nagbalin a nagmaymaysa a gobernador ti intero a pagarian ti Pranko. Ni Pippin ket isupay ti apo alalaki dagiti dua a kangrunaan a pigura iti Austrasia a Pagarian, Ni San Arnulf iti Metz ken ni Pippin iti Landen. Ni Pippin ttiTengnga ket dimtengan a sinarunuan idi babaen ti lalalki nga anak ti ruar ni Carlos, ken kalpasanna ket namammuan a kas ni Carlos Martel.

Kalpasan idi 737, ni Carlos ket tinurayanna dagit ipranko nga awan ti ari tii trono ngen nagmadmadi a nagtawtawag ti bagina iti ari. Ni Carlos ket sinaruno idi 741 babaen dagiti annakna a lalaki a ni Karloman ken ni Pepin ti Pandek, ti ama ni Karlomagno. Tapno mapawilan ti panagsisina kadagiti igid ti pagturayan, idi 743 dagiti agkabsat a lallki ket binalangtanda ni Childerico III, nga isu idi ti kinaudi a Merovingio nga ari.

Kalpasan idi nagikkat ni Karloman iti opisina idi 746 tapno sumrek iti simbaan babaen ti panagkayat nga agbalin a monghe, ni Pepin ket nagsalsaludsod ti kin-aari kenni Papa Zacariay, a nagsalsalusod no lohikal para iti maysa nga ari ti awanan iti naarian a bileg. Ti papa ket nangited ti keddengna idi 749. Isu ket nagbilin a nasaysayaat para kenni Pepin, nga addaan kadagiti bileg ti nangato nga opisina ti Mayor, a matawagan iti ari, tapno saan a maiyallilaw ti panagsasaruno. Isunga nagbilin kaniana nga agbalin nga agpayso nga ari.

Idi 750, ni Pepin ket nabutosan babaen ti maysa nga asembila dagiti Pranko, nga inkeddeng babaen ti arsobispo, ken kalpasanna ket naipangato iti opisina iti ari. A nagmarka kenni Childerico III a kas "ti di agpayso nga ari," ti Papa ket nagbilin kaniana iti maysa a monasterio. Isunga idi ti Merovingio a dinastia ket sinukatan babaen ti Karolingio a dinastia, a nainagan a iti ama ni Pepin, a ni Carlos Martel.

Idi 753 ni Papa Esteban II pimmanaw idiay Italyken napan idiay Francia a dimmawdawat ti tulong para kadagitikarnengan ni San Pedro kenni Pepin. Isu ket nasuportaran para iti daytoy a panagdawat babaen ni Karloman, ti kabsat a lalalki ni Carlos. Iti panagbayad ti papa ket makaited laeng ti kina-lehitimado, nga inaramidna manen idi ken nangisapsapo ken nangikeddeng kenni Pepin, ti daytoy a panawen ket nanginaynayon dagiti ubbing nga annakna lallaki a ni Carolus ken ni Karloman iti naarian a patrimoniato, nga itan ket mangtawtawid ti nalatak a pagturayan a kaaduan a nagsakupen ti lumaud ken tengnga nga Europa. Idi 754 ni Pepin ket inawatna ti inbitasion ti Papa a mangbisita ti Italia para iti karbengan ni San Pedro, a nagballigi a nakitultulad kadagiti Lombardo.[4]

Babaen dagiti karolingio, ti Pranko a pagarian ket naiwarwaras a nanagsakoup ti maysa a lugar a kaaduan amairaman ti Lumaud a Europa; ti pannkabingbingay ti pagarian ket isu ti nangporma kadagiti kuartel para iti moderno a Pransia ken Alemania.[5] Dagiti relihioso, politikal, ken artistiko nga ebolusion nga agttaud manipud ti naipatengnga a nakaipuestuan ti Francia ket nakaaramid ti nanginagan nga imprenta iti sibubukel a Europa.

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Papst Johannes Paul II (2004). "Ansprache von seiner Heiligkeit Papst Johannes Paul II" (iti Aleman). Internationaler Karlspreis zu Aachen. 
  2. ^ Riché 1993, Preface xviii. "Iti kinabukbukodan, isu ket nagayayat ti panakaikeddeng, ken babaen ti kaatiddog ti ti panagturayna, babaen kadagiti panarukmana, lehislasion ken nailegaduan a katakderan, natulok a nagmarka ti pakasaritaan ti Lumaud a Europa."
  3. ^ "Ti Naipakasaritaan a Karlomagno". 
  4. ^ Ti pakaammo ket adu nga agtaltalek iti Einhard, putative 741–829, Tawtawen ti 745–755
  5. ^ Ti Oman 1914, pp. 409–410 ket mangiladladawan ti Tulag ti Verdun, 843, ti baetan dagiti naggugubat a appo a lallaki ni Karlomagno, a kas ti pundasion a pasamak ti maysa anawaya a Pransia babaen ti immuna nga arina, ni Carlos ti Kalbo, ti maysa a nawaya nga Alemania , babaen ti immuna nga arina, a ni Luis ti Aleman, ken ti maysa a nawaya a naipatengnga nga estado a gimmay-at manipud dagiti ababa a pagilian iti igid dagiti daga a pagbeddengan iti abagatan ti Roma babaen ni Lotario I, nga isu ti nagtalinaay ti titulo iti emperador ken dagiti kapitolio ti Aachen ken Roma nga awan ti pannkaturay. Ti tengnga a pagarian ket nasinsina babaen idi 890. Ti pannakabingbingay ti teritoriona ket aagtultuloy a nangruna ataudan kadagiti panagsisina abaetan ti Pransia, Alemania, ken Italia aginggana iti maika-20 a siglo. Ti patingga a pannakailawlawagan ket ti pannkapartuat kadagiti babbabassit a pagilian kadagiti sona a bangen, a nangnagruna ti Olánda ken Suisa ken dagiti pay sumagmamano a babbabassit nga estado. Ti konsepto ket lagip ti nagkaykaysa a Europa ket agtultuloy iti agdama panawen.

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Karlomagno idiay Wikimedia Commons