Kordiliera Sentral (Luzon)

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Topograpiko a mapa ti Luzon a mangipakpakita ti Kordiliera Sentral
Kordiliera Sentral
Luek Pasaleng, probinsia ti Ilocos Norte, akin-amianan a patingga ti kabambantayan ti Kordiliera Sentral ti Luzon, Pilipinas, 2009
Viaducto ti Patapat, probinsia ti Ilocos Norte, naiduron iti baybay babaen ti akin-amianan unay a paset ti Kordiliera Sentral ti Luzon, Pilipinas, 2009
Salaysay ti nurunor iti baba ti Viaducto ti Patapat, probinsia ti Ilocos Norte, naiduron iti baybay babaen ti akin-amianan unay a paset ti Kordiliera Sentral ti Luzon, Pilipinas, 2009

Ti Kordiliera Sentral ket ti dakkel a kabambantayan a mabirukan idiay akin-amianan a paset ti isla ti Luzon, idiay Pilipinas. Adu met dagiti probinsia a mangbeddeng daytoy, ti Benguet, Abra, Kalinga, Apayao, Mountain Province, Ifugao, Ilocos Sur ken Ilocos Norte. Iti amianan, daytoy ket agpatingga idiay Luek Pasaleng, Ilocos Norte, nga idiay ket labsan ti rangtay ti Viaducto ti Patapat. Daytoy ket maisilpo iti Sierra Madre babaen ti Banbantay ti Caraballo idiay probinsia ti Nueva Vizcaya. Idi panawen dagiti Kastila, ti napno a kabambantayan ket tinawtawagan idi ti Nueva Provincia, (Baro a Probinsia).[1]

Dagiti agtataeng dioty ket dagiti nawaya a pederasion dagiti tribu a tagikua ti banbantay. Kaaduan ket dagiti tertiario a nasursuruan a Taga-Kordiliera nga agsasao ti Ingles, gaputa daytoy ket isu ti kadawyan nga inus-usar a panangisuro ti agpang ti kolehio iday Pilipinas. Ti Inggles ket naisursuro pay iti nangato nga eskuela, ken ti pay Filipino (Tagalog). Awan kadagitoy a pagsasao ket naisasao iti pagtaengan wenno iti trabaho.

Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti Gran Kordiliera ket isu ti kadakkelan a kabambantayan idiay Pilipinas. Daytoy ket buklenna ti agarup a 1/6 iti sibubukel nga isla ti Luzon nga addaan iti dagup a kalawa iti 18,300 km2. Ti Pilipinas, a kas maysa a purpuro dagiti 7,100 nga is-isla, ket mabirukan idiay pagbaetan ti Baybay Abagatan Tsina iti laud ken ti Baybay Pilipinas ken ti Taaw Pasipiko iti daya. Dagiti nangruna nga islana ket ti Luzon] (a pakabirukan ti kapitoliona iti Manila), Mindanao ken Visayas. Ti dagup a kalawa ket 301,000 km2.

Dagiti nailian a parke[urnosen | urnosen ti taudan]

Tattao[urnosen | urnosen ti taudan]

Populasion[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti populasion ti Kordiliera ket agarup a 1.1 riwriw, agarup a 2% ti populasion ti Pilipinas.

Daytoy ket kaputotan a dominio dagiti Taga-Kordiliera ('tattao manipud ti kabambantayan'). Daytoy ket nabingbingay kadagiti innem a probinsia ken dagiti pito nga etno-lingguistiko a grupo: Abra (Tinggian), Apayao (Isneg), Benguet (Kankanaey ken Ibaloi), Ifugao (Ifugao), Kalinga (Kalinga, Isneg), Mountain Province (Kankanaey).[2]

Ti maysa pay nga alternatibo a listaan para kadagiti tribu ti Akin-amianan a Pilipinas ket: Apayao/Isnag, Abra/Tinguian, Kalinga, Gaddang, Applai, Mountain Province/Bontoc, Bontok, Bago, I-lagod, Kankana-ey, Kankanai, Balangao, Ibaloi, Ifugao, Ikalahan, Kalanguya, Karao, ken Ilongot.

Idi panawen ti Amerikano a panagturay iti Pilipinas, dagiti aggigiddiat a tattao ti Kordiliera ket saan a naaw-awatan ken isuda ket naitiptipon babaen ti maymaysa a nagan, ti 'Igorot'. Kadagiti dadduma met a sirkulo, a naipangpangruna iti politika, daytoy a termino ket nakaala iti madi a pakailasinan. Iti agdama a panag-usar, dagiti taga Akin-amianan a Kordiliera ket us-usarenda daytoy a makadadael, no agsasao kadagiti tattao manipud ti akin-daya a Mountain Province.

Kultura ken pagsasao[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti tunggal maysa kadagiti pito a nangruna nga etno-lingguistiko a grupo ket addaan ti bukod a pamilia dagiti pagsasao ken dagiti kultura. Malaksid ti bukodda a kultura ti tribu, adda met ti Kordiliera a kultura a kaaduan a sinukog babaen ti heograpia iti Kordiliera, ken ti kadawyan a tawidda iti resistansia dagiti mangraraut nga imperial a bileg (kadagiti napalabas a panawen ti España, Estados Unidos, Hapon - ken kalpasan idi 1946 ti sentral a gobierno ti Manila ket panggep pay a kasta), ken mairaman ti agtultuloy nga iyuulay dagiti taga-look.[2]

Uraymet ti panagresistansiada kadagiti taga-look, ti ekonomiko a pagsasao nga inus-usar iti amin a Kordiliera ket Ilokano, nga inampon daytoy manipud kadagiti agtagtagilako a taga-look manipud ti Ilocos.

Dagiti Taga-Kordiliera ket dagiti grupo ti indehenio a tattao, a kas mabigbigan ti linteg ti Republika, nga addaa kadagiti bukodda a tinawid a linlinteg. Dagiti tinawid a linteg ket umuna a mausar sakbay dagiti linteg ti Republika. Dagiti kriminal a a linteg ti tribu ket umuna a mausar sakbay ti Kriminal a Kodigo ti Pilipinas.

Galeria[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

Nagsasabtan: 17°20′N 120°57′E / 17.333°N 120.950°E / 17.333; 120.950