Ming a Dinastia

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Nalatak a Ming
大明

1368–1644
 

 

Ti Tsina a Ming iti kalatakan a gay-atna babaen ti panagturay iti Yongle nga Emperador
Kapitolio Nanjing (Yingtian a prepektura
(1368–1644)[1]
Beijing (Shuntian a prepektura)
(1403–1644)[2][3]
Pagsasao Opisial a pagsasa:
Guanhua Chinese
Other Dagiti dialekto nga Insik:
Wu, Yue, Min, Xiang, Hakka, Gan
Dadduma pay a pagsasao:
Uyghur, Tibetano, Mongoliano, daduma pay
Relihion Taoismo, Confucianismo, Budismo, Insik a folk a relihion, Islam
Gobierno Patingga a monarkia
Emperador (皇帝)
 - 1368–1398 Ti Hongwu nga Emperador
 - 1627–1644 Ti Chongzhen nga Emperador
Kangatuan a Nalatak a Sekretario
 - 1402–1407 Xie Jin
 - 1644 Wei Zaode
Pakasaritaan
 - Nabangon idiay Nanjing Enero 23 1368
 - Pannakatnag ti Beijing kenni Li Zicheng Abril 25 1644
 - Gibus ti Akin-abagatan a Ming Enero 22, 1662
Kalawa
 - 1415[4] 6,500,000 km2 (2,509,664 kd mi)
Populasion
 - 1393 karkulo. 65,000,000 
 - 1403 karkulo 66,598,337¹ 
 - 1500 karkulo 125,000,000² 
 - 1600 karkulo 160,000,000³ 
Kuarta Bimetaliko:
copper cashes (, wén) in strings of coin and papel
Pirak a taels (, liǎng) kadagiti syceeken babaen ti kadagsen
Dagiti tidda ti Ming a Dinastia a nangturay ti akin-abagatan a Tsina aginggana idi 1662, ti dinastiko a paset ti panawen a tinawtawagan ti Akin-abagatan a Ming.
¹Dagiti bilang ket naibatay kadagiti karkulo nga inaramid babaen ti CJ Peers iti Dagiti Buyot ti Naladaw nga Imperial nga Insik: 1520–1840
²SEgun ti A. G. Frank, ReOrient: sangalubongan nga ekonomia ti Panawen ti Asia, 1998, p. 109
³SEgun ti A. Maddison, Ti Ekonomia ti Lubong Tomo1: Ti Maipapan ti Milenio a Perspektibo Tomo2, 2007, p. 238
Ming a Dinastia
Insík 明朝
Imperio ti Nalatak a Ming
Tinawtawid nga Insík 大明帝國
Napalaka nga Insík 大明帝国

Ti Ming a Dinastia, ket isu pay ti Imperio ti Nalatak a Ming, ket isu idi ti nagturturay a dinastia iti Tsina kadagiti 276 a tawawen (1368–1644) kalpasan ti panakarebba ti indauloan ti Mongol a Yuan a Dinastia. Ti Ming, ket adu a naipalpalawagan a kas ti "maysa kadagiti kalatakan a panawen ti naurnos a gobierno ken sosial a panakatalna iti pakasaritaan ti tao",[5] ket isu idi ti kinaudi a dinastia idiay Tsina a tinurayan babaen ti etniko a Han nga Insik. Urayno ti Beijing a kapitolio ti Ming ket natnag idi 1644 iti maysa a yaalsa nga indauloan babaen ni Li Zicheng (nga isu ti nangipatakder ti Shun a Dinastia,a kalpasan daytoy ket sinukatan babaen ti indauloan ti Manchu a Qing a Dinastia), dagiti turay a tumalek iti trono—a tinawtawagan a kas ti Akin-abagatan a Ming ket rimsua aginggana idi 1662.

Ti Hongwu nga Emperador (nagturay idi 1368 – 98) ket nangpadas a nangpartuat ti maysa a kagimongan kadagiti kabukukodan nga agkamkammatalek a komunidad ti away a naurnos iti nainget, di makutkuti a sistema a mang-garansia ken mangsuporta ti permanente a klase dagiti soldado para iti daytoy a dinastia:[6] dagiti sitatakder a buyot ti imperio simmurok iti maysa a riwriw dagiti tropa ken dagiti marina pangsangladan idiay Nanjing ket dagitoy idi ti kadakkelan iti lubong.[7] Isu ket nalatak pay a nangtartaripatu ti pannakapugsay dagiti eunuko a korte[8] ken dagiti saan nga agkakabagian a mogol, a nagitited kadagiti daga kadagiti annakana a lalaki a kasukatan dagiti serbisiom iti amin a Tsina ken ti panagipadas a mangiyalaged kadagitoyy prinsesa kadagiti amin a naipablaak a dinastiko a pangibagbagaan. Daytoy ket nakaro a napaay idi ti agtutubo a sumaruno kaniana ket nangpadas a manglapped ti bileg ti ulitegna, a nangruggian ti yaalsa a nanagikabil ti prinsipe ti Yan iti trono a kas ti Yongle nga Emperador idi 1402. Ti Yongle nga Emperador ket nangbangon ti Yan a kas ti maysa a maikadua a kapitolio ken ninagananna manen ti Beijing, inpatakderna ti Maikaluya a Siudad,ken nangisubli ti Nalatak a Kanal ken ti kinapangruna dagiti imperial a panagsubsubok kadagiti opisial a panagidutok. Isu ket nanggunguna kadagiti agsupsuporta kaniana nga eunuko ken nagpatrabaho kaniada a kas mangsuppiat a timbeng dagiti Confuciano nga eskolar-burikrata. Ti maysa a, Zheng He, ket nagidadaulo kadagiti dakkel a pito a panagbanniaga ti eksplorasion iti Taaw Indiano ken adadayo pay a aks ti Arabia ken ti aplaya ti Aprika.

Ti pannakaipangato dagiti baro nga emperador ken dagiti baro a sangkatipunan ket nangpabassit kadagitoy a kalabesan; ti pannakatiliw ti Zhengtong Emperor idi las-ud ti 1449 a Didigra ti Tumu ket napno a nangipatingga kadagitoy. Ti imperial a marina ket napalubosan a matnag iti pannakataripatu bayat a ti naipapilit a panagobra ket nangipatakder ti Liaodong a bakud ken nangikapet ken nagsammaked ti Nalatak a Diding ti Tsina iti agdama a moderno a pormana. Dagiti adu ti pannakaisakupna a senso ti intero nga imperio iti tunggal duapulo a tawen, ngem ti essem a mangliklik ti panagobra ken dagiti buis ken ti kinarigat a mangipenpen ken mamngrepaso kadagiti adu unay nga arkibo idiay Nanjing ket nanglapped kadagiti husto a bilbilang.[6] Dagiti karkulo para iti populasion ti naladaw a Ming ket agdumaduma manipud ti 160 aginggana ti 200 a riwriw,[9] ngem dagiti nasken a rentas ket napespes manipud kadagiti pateg ti bassit ken basbassit a bilbilang dagiti agtaltalon idi adadu pay a napukpukaw manipud kadagiti opisial a rehistro wenno "insagutda" dagiti dagada kadagiti saan a nabuisan a eunuko wenno dagiti templo.[6] Dagiti Haijin a linteg a mangikeddeng a mangsalaknib kadagiti aplaya manipud kadagiti "Hapon" a pirata ket embes a nangaramid kadagitoy iti mannakaw ken pirata.

Babaen ti maika-16 a siglo, nupay kasta, ti panagpadakkel ti Europeano a pagtagilakuan  – urayno naiparparit kadagiti isla nga asideg idiay Guangzhou a kas ti Macao  – ket nangiwarwaras ti Columbiano a Panagsinnukat kadagiti apit, mulmula, ken dagiti ayup idiay Tsina, a nangiyamammo dagiti sili iti Sichuan a panagluto ken ti adu a pannakaitaud a mais ken patatas, ket nagpabassit kadagiti panagbisin ken nangpapardas ti idadakkel ti populasion. Ti idadakkel ti panagtagilako ti Portuges, Espaniol, ken Danes ket nagpartuat ti baro a kinakayat kadagiti Insik a prodikto ken nagpataud ti adu a yuumay ti Hapon ken Amerikano a pirak. Daytoy a kaadu ti sebbangan ket nangpalubos ti Ming a mangliklik ti panag-usar ti papel a kuarta, a nangrugian ti nakaro nga ibubussog idi las-ud ti 1450 a tawtawen. Bayat a dagiti tradisional a Confuciano ket simmuppiat kadagiti kastoy a prominente a papel para iti komersio ken dagiti baro a kabaknang a pinartuatna, ti heterodoksia nga inpayamaamo baban ni Wang Yangming ket nangpalubos ti adadu a pasanbayen a panakukua. Dagiti immuna a nagballi a reporma ni Zhang Juzheng ket naipaneknekan a a nakadadael idi ti maysa a panagbuntog ti agrikultura a gapuanan babaen ti Bassit a Panawen ti Yelo ket nasabtan idi dagti annuroten ti Hapon ken Espaniol a nangipardas a nangputed kadagiti paayan ti pirak a kamasapulanen dagiti agtaltalon tapno mabayadanda dagiti buisda. Naitipitipon kadagit ipannkapaay dagiti apit, lay-layus, ken epidemiko, ti dinastia ket naikedkeddeng a napukawna ti Bilin ti Langit ken narebba sakbay ti panagraut ti rebelde a daulo a ni Li Zicheng ken ti Manchuria.

Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Kangrunaan a kapitolio kalpasan idi 1403; maikadu a kapitolio kalpasan idi 1421.
  2. ^ Maikadua a kapitolio aginggana idi 1421; kangrunaan a kapitolio kalpasanna.
  3. ^ Dagiti kapitolio iti napapanaw ti Akin-abagatan a Ming ket ti Nanjing (1644), Fuzhou (1645–6), Guangzhou (1646–7), Zhaoqing (1646–52).
  4. ^ Turchin, Peter; Adams, Jonathan M.; Hall, Thomas D (Disiembre 2006). "Daya-Laud nga Orientasion dagit iNaipakasaritaan nga Imperio". Warnakan ti panagsukisok kadagiti sistema ti lubong 12 (2): 219–229. ISSN 1076–156x. Naala idi 12 Agosto 2010. 
  5. ^ Edwin Oldfather Reischauer, John King Fairbank, Albert M. Craig (1960) Ti pakasaritaan ti Daya nga Asia a sibilisasion, Tomo 1. Daya nga Asia: Ti Nalatak a Tinawtawid, George Allen & Unwin Ltd.
  6. ^ a b c Zhang Wenxian. "Dagiti Duyaw nga Arkibo ti Rehistro ti Imperial Ming Tsina". Dagiti Biblioteka ken ti Kultural a Rehistro, Tom. 43, No. 2 (2008), pp. 148-175. Unib. ti Texas a Pagmalditan. Naala idi 9 Okt. 2012.
  7. ^ Ebrey (2006), 271.
  8. ^ Crawford, Robert. "Ti eunuko a bileg iti Ming a Dinastia". T'oung Pao, Dagiti Maikadua a Serie, Tom. 49, Livr. 3 (1961), pp. 115-148. Naala idi 14 Okt 2012.
  9. ^ Para iti nababbaba a karkulo ti populasion, kitaen ti (Fairbank & Goldman 2006:128); para iti nangatngato, kitaen ti (Ebrey 1999:197).

Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Ming a Dinastia idiay Wikimedia Commons