Karayan Niger

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Karayan Niger (Joliba, Orimiri, Isa Ber, Oya, gher n gheren)
Karayan
Niger river at Koulikoro.jpg
Ti Niger idiay Koulikoro, Mali.
Taudan ti nagan: Di ammo. Mabalin a manipud ti Berber para iti Karayan gher
Dagiti pagilian Guinea, Mali, Niger, Benin, Nigeria
Dagiti tributario
 - kanigid Karayan Sokoto, Karayan Kaduna, Karayan Benue
 - kanawan Karayan Bani
Dagiti siudad Tembakounda, Bamako, Timbuktu, Niamey, Lokoja, Onitsha
Sabangan
 - lokasion Golpo ti Guinea, Nigeria
Kaatiddog 4,180 km (2,597 mi)
Labneng 2,117,700 km2 (817,649 kd mi)
Panagayus para iti Delta Niger
 - natimbengan 5,589 m3/s (197,374 ku pié/s) [1]
 - kaadu 27,600 m3/s (974,685 ku pié/s) [2]
 - kabassit 500 m3/s (17,657 ku pié/s)
Mapa ti Karayan Niger, ken ti labneng ti Karayan Niger a naipakita iti berde

Ti Karayan Niger (play /ˈnər/ ny-jər) ket isu ti kangrunaan a karayan ti lumaud nga Aprika, a gumay-at ti agarup a 4,180 km (2,600 mi). Ti pagayusan a labnengna ket 2,117,700 km2 (817,600 sq mi) iti kalawa.[3] Ti taudanna ket idiay Kabanbantayan ti Guinea idiay abagatan a daya ti Guinea. Daytoy ket agayus nga immindayon babaen ti Mali, Niger, idiay pagbeddengan ti Benin ken babaen ti Nigeria, nga agayus babaen ti maysa a dakkel a delta, a naamammoan a kas ti Delta Niger wenno ti Lana a Karkarayan, a mapan idiay Golpo ti Guinea idiay Taaw Atlantiko. Ti Niger ket isu ti maikatlo a kaatiddogan a karayan idiay Aprika, a malabsan laeng babaen ti Nilo ken ti Karayan Kongo (a naamammoan pay a kas ti Karayan Zaïre). Ti kangrunaan a tributariona ket ti Karayan Benue.

Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti Niger ket tinawtawagan iti Jeliba wenno Joliba "nalatak a karayan" iti Manding; Orimiri wenno Orimili "nalatak a danum" iti Igbo; Egerew n-Igerewen "karayan dagiti karayan" iti Tuareg; Isa Ber "dakkel a karayan" iti Songhay; Kwara iti Hausa; ken Oya iti Yoruba. Ti nagtaudan ti nagan a Niger, a kasisigud laeng a naipakat kadagiti katengngaan a gay-at ti karayan, ket di naamammuan. Ti mabalin a taudanna ket ti maysa a pannkabalbaliw, babaen ti impluensia iti Latin a niger "nangisit", iti Tuareg a nagat ti egerew n-igerewen, nga inus-usar kadagiti igiad ti katengngaan a gay-at ti karayan iti law-law ti Timbuktu.[4][5] Gaputa ti Timbuktu ket adda iti akin-abagatan a gibus iti nangruna a dalan ti Trans-Sahara a pagtagilakuan a mapan idiay lumaud a Mediteraneo, daytoy ti taudan ti kaaduan a pannkaaamo ti Europa iti daytoy a rehion.

Dagiti mediebal a mapa ti Europa ket nagipakpakat ti nagan a Niger kadagiti katengngaan a gay-at ti karayan, iti moderno a Mali, ngem ti Quorra (Kworra) kadagiti akin-baba a gay-at iti moderno a NIgeria, a kas dagitoy idi ket saan a nabigbigan nga isu met laeng nga agpadpada a karayan. Idi dagiti kolonia abileg ti Europa ket nangrugrugida a nagipatpatulod kadagit barko iti igid ti Laud nga aplaya ti Aprika idi maika-16 ken maika-17 a sigsiglo, ti Karayan Senegal idi ket kanlnayon a naibagbaga nga isu ti mapan iti baybay a gibus iti Niger. Ti Delta Niger, a maibuybuyat iti Atlantiko babaen dagiti mangle a kalugnakan ken dagiti rinibu a distributario kadagiti igid ti ginasut a milia, ket naipanpanunotan idi a dagitoy ket aplaya a kalugnakan laeng. Idi laeng maika-18 a siglo a panagbisita ni Mungo Park, a nagpababa a nagbanbaniaga iti Karayan Niger ken nangbisita dagiti nalatak nga imperio ti Sahel iti panawenna, ti husto a pananginagan ti dalan ti Niger dagiti Europeano, ken nangipadakkel ti nagan iti intero a dalanna.

Dagiti moderno a pagilian ti Nigeria ken Niger ket nakaala ti naganda manipud ti karayan, a nagmarmaraka dagiti sinuppiatan a nailian a panagtunton babaen kadagiti bileg ti kolonia iti "Akin-ngato", "Akin-baba" ken "Tengnga" a labneng ti karayan Niger idi las-ud ti Innagaw para iti Aprika idi gibus ti maika-19 a siglo.

Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti nalatak a tikor ti Karayan Niger, a makitkita manipud ti tangatang, ket agparpartuat ti berde nga arko kadagiti kayumanggi iti Sahel ken Savanna. Ti berde a masa iti kaigid ket isu ti Akin-uneg a Delta Niger, ken ti adayo a kanigid ket dagiti tributario ti Karayan Senegal.

Ti Karayan Niger River ket maysa a "nalitnaw" a karayan, nga agaw-awit laeng ti maysa a maikasangapulo a sedimento a kas ti Nilo gaputa dagiti taudan ti danum ti Niger ket naisanglad kadagiti taga-ugma a bato a mangited laeng ti bassit a lan-ak.[6] Kasla ti Nilo, ti Niger ket tinawen a malayusan; daytoy ket mangrugi ti Septimbre, ken kumaro iti Nobiembre, ken malpas iti Mayo.[6]

Ti maysa a naisangsangayn a langa ti karayan ket ti Akin-uneg a Delta Niger, nga agporma ti kellaat a panagpabassit ti bukodna a gradiente.[6] Ti pagbanaganna ket ti maysa a rehion dagiti naisallapid nga alog stream, dagiti kalugnakan, ken dagiti danaw a kasla ti kadakkel iti Belhika; dagiti tiempo a layus ket mangaramid ti Delta a nasayaat nga agpataud para iti panagkalap len agrikultura.[7]

Ti karayan ket 'makapukaw' ti ganganai a dua apgkatlo ti mabalin a panagayusna idiay Akin-uneg an Delta a baetan ti Ségou ken Timbuktu babaen panagagsep ken panagbawbaw. Amin a danum manipud ti Karayan Bani , nga agayus iti Delta idiay Mopti, ket saan a makasukat para kadagitoy a 'pannakapukaw'. Ti katimbengan a 'pukaw' ket nakarkulo iti 31 km3/tungngal maysa a tawen, ngem adu ti adu a pagdumadumaanna iti tinawen.[8] Ti karayan ket tiponanto babaen dagiti nadumaduma a tributario, ngem mapukawan pay ti adu a danum babaen ti panagbawbaw. Ti kaadu ti danum a sumsumrek iti Nigeria ket narukrukod idiay Yola ket nakarkulo idi iti 25 km3/ti tunggal maysa a tawen sakbay ti tawtatwen ti 1980 ken iti 13.5 km3/ti tunggal maysa a tawen idi las-ud ti tawtawen ti 1980. Ti kangrunaan a tributario ti Niger idiay Nigeria ket ti Karayan Benue a tumipon iti karayan idiay Lokoja, Nigeria. Ti dagup a tomo dagiti tributario idiay Nigeria ket innem nga ad-adu ngem ti uneg a panagayus idiay Nigeria, nga adda ti panagayus idiay asideg ti sabangan ti karayan iti 177.0 km3/ti tunggal maysa tawen sakbay ti tawtawen ti 1980 ken 147.3 km3/ti tunggal maysa a tawen idi las-ud ti tawtatwen ti 1980.[8]

Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ http://www.geol.lsu.edu/WDD/AFRICAN/Niger/niger.htm Naala idi 2010-10-22.
  2. ^ http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:gF9Pb96gxA0J:www.risorseidriche.dica.unict.it/Sito_STAHY2010_web/pdf_papers/AbrateT_HubertP_SighomnouD.pdf+niger+river+peak+discharge&cd=2&hl=en&ct=clnk&gl=us Naala idi 2010-10-22.
  3. ^ Gleick, Peter H. (2000), Ti Danum ti Lubong, 2000-2001: Ti Mamindua a tawen a ti Nasadiwa a Danum, Island Press, p. 33, ISBN 1-55963-792-7 ; online idiay Lilibro ti Gppgle
  4. ^ Ti Arabiko a nagan iti nahr al-anhur ket maysa a dagus a pannkaipatarus iti Tuareg.
  5. ^ nga Etimplohiko a Diksionario ti Niger
  6. ^ a b c Reader 2001, p. 191
  7. ^ Reader 2001, pp. 191–192
  8. ^ a b FAO:Pannkabalin a Panagsibbo idiay Aprika: Ti labneng, arngian, Ti Labneng Niger, 1997

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  • Reader, John (2001), Aprika, Washington, D.C.: National Geographic Society, ISBN 0-620-25506-4 
  • Thomson, J. Oliver (1948), Pakasaritaan ti Taga-ugma aHeograpia, Biblo & Tannen Publishers, ISBN 0-8196-0143-8 
  • Welcomme, R.L. (1986), "Ti Sistema ti Karayan Niger", iti Davies, Bryan Robert; Walker, Keith F., Ti Ekolohia dagiti Karayan a Sistema, Springer, pp. 9–60, ISBN 90-6193-540-7 

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Karayan Niger idiay Wikimedia Commons