Golpo ti Lingayen

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Nagsasabtan: 16°17′N 120°12′E / 16.283°N 120.200°E / 16.283; 120.200
Golpo ti Lingayen
San Fabian Pangasinan 2.JPG
Ti Golpo ti Lingayen idiay San Fabian, Pangasinan, a makitkita iti likudan ti Kabambantayan ti Kordiliera.
Pagilian Pilipinas
Rehion Rehion ti Ilocos
Paset iti Baybay Abagatan Tsina
Nagsasabtan 16°17′N 120°12′E / 16.283°N 120.200°E / 16.283; 120.200
Kaatiddog 55 km (34 mi), N-S
Kaakaba 35 km (22 mi), E-W

Ti Golpo ti Lingayen ketssakup ti Baybay Abagatan Tsina diay Luzon iti Pilipinas, daytoy ket gumay-at iti 56 km (35 mi). Daytoy ket naikuadro babaen dagiti probinsia ti Pangasinan ken La Union ken adda iti nagbaetan ti Banbantay ti Zambales ken ti Kordiliera Sentral. Ti Karayan Agno ket agayus idiay Golpo ti Lingayen.

Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]

Parke ti Ginasut nga Is-isla

Ti golpo ket addaan kadagiti nadumaduma nga isla, ti kadayegan ket adda idiay Parke ti Ginasut nga Is-isla. Daytoy a paspaspasiaran dagiti turista ket pakakitaan kadagiti 123 nga isla, ti kaaduan kadagiti ket babassit. Ti kadakkelan nga isla ket ti Isla ti Cabarruyan, ket mangbukel daytoy ti ili ti Anda, Pangasinan, ken sarunuen met daytoy babaen ti Isla ti Santiago iti sabangan ti Golpo.

Ti aplaya a manipud ti Labrador aginggana idiay San Fabian ket nailaslasin babaen ti atiddog a kolor dapo a kadaratan nga aplaya. Adda pay dagiti nadayeg pay nga aplaya a mabirukan idiay Bolinao ken Siudad ti San Fernando. Ti dandanum ti Golpo ti Lingayen ket nalibog gapu ti kadaratan a sirokna. Dagiti bangen ti raw-ang kaaduan kadagitoyen ket nadadael gapu ti panagkalap ti dinamita, ngem adda met dagiti ganetget a naar-aramid a mangipasubli kadagitoy, a naipangpangruna iti kaunegan ti Parke ti Ginasut nga Is-isla.[1]

Adda met dagiti adu a bilang ti siudad a mabirukan iti igid ti aplaya ti golpo a kas ti Siudad ti Dagupan ken ti Siudad ti Alaminod iti Pangasinan, ken ti Siudad ti San Fernando iti La Union. Ti Lingayen, ket isu ti kapitolio ti Pangasinan, ken daytoy pay ket mabirukan iti aplaya ti golpo.

Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]

Idi las-ud ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, ti Golpo ti Lingayen ket naipaneknekan ti kinapangruna iti teatro ti gubat a baetan dagiti puersa ti Amerikano ken Hapon. Idi 22 Disiembre 1941, ti Maika-14 a Buyot ti Hapon babaen ni Teniente Heneral Masaharu Homma ket simmanglad idi Daya a paset ti golpo idiay Agoo, Caba, Santiago ken Bauang, nga ididay ket naggiginnubat met bassit[2] kadagiti mangisalsalaknib, a binukel idi dagiti grupo ti saan a nasayaat a naaruatan ti kaaduan a tropa ti Pilipino ken Amerikano, ken nagballigida a nangraut ken nangsakup ti golpo. Kalpasan ti pannakaabak, ti simmaruno nga aldaw ni Heneral MacArthur ket nangited ti bilin nga agsanud manipud idiay Luzon ken pumanaw idiay Bataan. Para kadagiti napalabas a tallo a tawen, ti golpo ti natagtaginayon idi nga adda iti turay ti sakup ti Hapon sakbay kadagiti Panagsanglad ti Golpo ti Lingayen.

Idi 09:30 ti Enero 9, 1945, ti Maikanem a Buyot ti Estados Unidos ket nangikukuada ti maipapan ti baybay a panagsanglad iti golpo, kalpasan ti nakaro a panagbomba, nga adda idi dagiti 68,000 a tropa a simmanglad iti immuna nga aldaw, ken iti kadagupan iti 203,608 kadagiti simmaruno a panagsanglad kadagiti 20 mi (32 km) ng aplaya, a gimmay-at manipud idiay Sual, Lingayen, ken Dagupan (Kuerpo XIV ) iti laud, ken San Fabian (Kuerpo I) iti daya.

Urayno ti panagballigi dagiti Amerikano a a nangpapanaw ti kamp ti Hapon iti Golpo, dagiti Amerikano ket ket nagsagsagabada kadagiti adu a pannakapukaw ti biag, a naisangsangayan kadagiti grupoda gapu ti kamikaze a panagpakamatay a panagatake dagiti Hapon. Manipud idi 4 aginggana idi 12 Enero, ti dagup a 24 a barbarko ti limlimned ken 67 ti dinadael dagiti kamikaze nga eroplano.

Pakailaglagipan[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti Pangilaglagipan a Lugar ti Maikadua a Sangalubongan a Gubat, Parke ti Ili ken Parangan ti Kapitolio (Lingayen, Pangasinan).

Idi Enero 9, 2008, ni Gobernador Amado Espino, Jr. ken ni Bise Gobernador Marlyn Primicias-Agabas ket nangipundarda ti tinawen a pangilaglapgipan a pammadayaw kadagiti beterano ti gubat. Ti resolusion ket nanginagan ti Enero 9 a kas ti Aldaw ti Beterano ti Pangasinan. Idi maika-63 nga anibersario dagiti panagsanglad ti Golpo ti Lingayen, ni Presidente Fidel Ramos ket nagkiddaw idi iti Presidente ti Estados Unidos a ni George W. Bush para kadagiti 24,000 a sisibiag a beterano ti gubat, tapno mangipasa kadagiti lehislatibo manipud payen idi 1968 iti Kamara dagiti Pannakabagi ti Estados Unidos — ti Tignay a Panagpapada dagiti Beterano a Pilipno iti 2006 ke ti Panagpapada dagiti Beterano a Pilipno ti 2005 nga inyaddang babaen ni Senador Daniel Inouye.[3]

Ekonomia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti panagkalap ken panagaramid ti asin ket isu dagitoy ti kangrunaan nga industria ti Golpo ti Lingayen. Ti nagan a Pangasinan ket maipatarus a kas ti “lugar a nagaramidan ti asin”. Ti asin ket maala manipud ti danum ti baybay babaen ti ebaporasion, a mangibati ti kristalina ti asin.

Ti Golpo ti Lingayen ket isu pay ti balay ti 1200 megawat nga Estasion ti Elektrisidad ti Sual, ti kadakkelan a kompania ti elektrisidad a pinataud ti karbon iti Pilipinas.

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Golpo ti Lingayen idiay Wikimedia Commons