Himalaya

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Himalaya
Everest North Face toward Base Camp Tibet Luca Galuzzi 2006 edit 1.jpg
Ti amianan a sango ti Bantay Everest a kas nakitkita manipud ti dalan a mapan idiay kuartel a kampo idiay Naturay a Rehion ti Tibet, Republika ti Tattao ti Tsina.
Kangatuan a puntos
Tuktok Bantay Everest (Nepal ken Tsina)
Kangato 8,848 m (29,030 pié)
Nagsasabtan 27°59′17″N 86°55′31″E / 27.98806°N 86.92528°E / 27.98806; 86.92528
Heograpia
Himalayas Map.png
Ti sapasap a lokasion ti Himalaya a kabambantayan.
Pagpagilian

Ti Himalaya, (play /ˌhɪməˈl.ə/ or /hɪˈmɑːləjə/; Sanskrito, ti hima (niebe) + ālaya (pagtaengan), literal a, "pagtaengan ti niebe"[1]) ket maysa a kabambantayan idiay Asia a nagilaslasin kadagiti tanap ti Indiano a subkontinente manipud ti Tibetano a Banak.

Ti Himalaya a kabambantayan ket pagibalayan kadagiti kangatuan a pantok iti lubong, a mairaman ti kanagatuan, ti Bantay Everest. Ti Himalaya ket mangiraman kadagiti ginasut a banbantay a sumurok ti 7,200 metro (23,600 ft) iti kangato. Iti paggiddiatan, ti kangatuan a pantok ti ruar ti Asia—ti Aconcagua, idiay Andes— ket 6,961 metro (22,838 ft) ti katayagna.[2]

Ti Himalaya a kabambantayan, a pagbuklan ti tallo a paralelo nga apo dagiti kabambantayan, kadenna wenno ballasiwenna dagiti lima a pagilian: ti Bhutan, India, Nepal, Tsina, ken Pakistan, a dagiti immuna a tallo a pagilian ket adda ti kaaduan a katurayan kadagitoy a kabambantayan.[3] Ti Himalaya ket nabeddengan iti amianan a laud babaen dagiti kabambantayan ti Karakoram ken Hindu Kush, iti amianan babaen ti Tibetano a Banak, ken iti abagatan babaen ti Tanap Indo-Ganges. Adda dagiti kangrunaan a karayan iti lubong, ti Indus, ti Ganges, ken ti Tsangpo-Brahmaputra, ket tumaudda ti Himalaya, ken dagiti naitiptipon a pagayusan a labneng ket pagtaengan ti 600 a riwriw a tattao. Ti Himalaya ket adda ti nangruna a panagsukogna kadagiti kultura ti Abagatan nga Asia; adu kadagiti pantok ti Himalaya ket sagrado iti Hinduismo ken Budismo.

Daytoy ket nabagkat babaen ti subduksion ti Indiano a tektoniko a plato idiay sirok ti Eurasiano a Plato, ti kabambantayan a Himalaya ket gumay-at ti, laud-amianan a laud nga aginggana ti daya-abagatan a daya, iti maysa nga arko ti 2,400 kilometro (1,500 mi) a kaatiddog. Ti lumaud nga angklana, ti Nanga Parbat, ket naisanglad idiay abagatan ti akin-amianan unay a sikko ti karayan Indus, ti dumaya nga angklana, ti Namcha Barwa, ti laud ti nalatak a sikko ti karayan Tsangpo. Ti kabambantayan ket naidumaduma iti kaakaba manipud ti 400 kilometro (250 mi) iti laud aginggana ti 150 kilometro (93 mi) iti daya.

Ekolohia[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti mula ken ayup ti Himalaya ket agdumaduma babaen ti klima, tudo, kangato, ken dagiti daga. Dagiti panagbalbaliw ti klima ket sumakup mabnipud ti tropikal babba ti kabambantayan aginggana iti permanente a yelo ken niebe kadagiti kangatuan pantok. Iti kanagtuan a lugar ti Tropiko ti Kanser, ti permanente linia ti niebe ket isu kadagiti kanagatuan iti lubong iti agarup a 5,500 metro (18,000 ft).[4] Iti maigiddiatan, dagiti ekuatorial a kabambantayan idiay Baro a Guinea, ti Rwenzoris ken Colombia ket adda ti abab-baba a linia ti niebe iti 900 metro (2,950 ft) .[5] Ti kaadu ti tinawen a panagtudtudo ket umadadu manipud ti laud nga aagpadaya idiay igid ti akin-abagatan a sanguanan ti kabambantayan. Daytoy a panagduduma ti kangato, tudo ken kasasaad ti daga a maitipon ti nangato unay a linia ti niebe ket mangsuporta kadagiti adu a kita ti komunidad dagiti naisangsangayan a mula ken ayup. Kas pagarigan dagiti nakaro ti kangato nga altitud (nababa nga atmosperiko a presion) no mairaman ti nakaro a kalamiis ket mangpalubos ti panagbiag dagiti ekstremopilo nga organismo.[6]

Ti naisangsangayan a kabaknang ti agsabsabong ken mulmula ti Himalaya ket mapmapan kadagiti estruktural ken komposisional a panagbalbaliw gapu ti panagbalbaliw ti klima. Ti panagpangato ti temperatura ket mabalin a mangiyalis kadagiti nadumaduma a sebbangan kadagiti nangatngato nga elebasion. Ti kabakiran ti diraan ket pinarparukma babaen dagiti kabakiran ti pino idiay rehion ti Garhwal Himalaya. Adda dagiti reporta dagiti nasapa a panagsabsabong ket panagbungbunga kadagiti sebbangan ti kayo, a naipangpangruna ti rododendro, mansanas ken Myrica esculenta. Ti kangatuan a naamammuan a sebbanagn ti kayo idiay Himalayas ket ti Juniperus tibetica a mabirukan idiay 4,900 metro (16,080 ft) idiay Akin-daya a Tibet.[7]

Heolohia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti adadu ngem 6,000 km a panagbaniaga ti daga a masa ti India (Indiano Plato) sakbay ti panagidungparna iti Asia (Eurasiano a Plato) idi agarup a 40 aghinggan idi 50 a riwriw a tawtawen

Ti Himalaya ket dagiti kaubingan akabambantayan iti planeta ken kangrunaan a buklen ti nabagkat a sedimentario ken metamorpiko a bato. Segun ti moderno a teoria ti plato a tektoniko, ti pannakapormada ket ti nagbanagan ti maysa a kontinental a panagdinnungpar wenno orohenesis idiay igid ti pagsasabatan a pagbeddengan a baetan ti Indo-Australiano a Plato ken ti Eurasiano a Plato. Daytoy ket tinawtawagan a kas ti nakulpi a bantay.

Ti panagdungpar ket nangrugi iti Akin-ngato a Kretaseo a paset ti panawen idi 70 riwriw a tawtawen, idi tiaggungunay ti amianan nga Indo-Australiano a Plato, nga aggungunay iti agarup a 15 cm ti tunggal maysa atawen, ket nakidinnungpar iti Eurasiano a Plato. Idi agarup a 50 riwriw a tawtawen, daytoy napardas nga aggungunay nga Indo-Australiano a plato ket kompleto a nangrikep ti Taaw Tethys, a ti kaada daytoy ket naikeddeng babaen dagiti sedimentario a bato a mabirukan idiay dataran ti taaw , ken dagiti bulkan nga umarariping kadagiti igidna. Gaputa dagitoy a sedimento ket nalag-anda, nalumesda kadagit ikabambantayan embes a limned iti datar. Ti Indo-Australiano a plato ket agtultuloy maipipan a horisontal iti baba ti Tibetano a banak , a mangpilit ti banak nga agpangato. Ti Arakan Yoma bambantay idiay Myanmar ken ti Is-isla Andaman ken Nicobar idiay Luek tiBengal ket naporma pay a kas ti maysa anagbanagan ti daytoy a panagdungpar.

Ti Indo-Australiano a palato ket aggungunay pay laeng iti 67 mm ti tunggal maysa a tawen, ken kadagiti sumaruno a 10 a riwriw a tawtawen daytoy ket mapanto iti agarup a 1,500 km idiay Asia. Agarup a 20 mm ti tunggal maysa a tawen iti India-Asia c a panagsabsabat ket masagepsep babaen ti panagduyok iti igid ti akin-abagatan a sanguanan ti Himalaya. Daytoy ket pagbanagan ti Himalayas nga agpanagto babaen ti agarup 5 mm ti tunggal maysa a tawen, a mangaramid kadagitoy a heolohiko nga aktibo. Ti panagggunay ti Indiano a plato idiay plato ti Asian ket mangaramid daytoy a rehion a seismiko nga aktibo, a agbanagan kadagiti giingined

Idi las-ud ti kinaudi a panawen ti yelo, adda idi ti maysa a naikapet nga alog ti yelo dagiti glasier ti baetan ti Kangchenjunga iti daya ken Nanga Parbat iti laud.[8] Iti laud, dagiti glasier ket timmiponda ti network iti alog ti yelo idiay Karakoram, ken iti amianan, timmiponda ti dati a Tibetano nga kaunegan ti daga a yelo .iti abagatan, ti ruar a panagayos dagiti glasier ket nagpatingga iti baba ti elebasion iti 1,000–2,000 metro (3,300–6,600 ft).[8][9] Bayat a ti agdama a ginget dagiti glasier ti Himalaya ket umabot ti 20 iti 32 kilometro (12 iti 20 mi) iiti kaatiddog, adda dagiti kangrunaan a ginget dagiti glasier idi ket 60 iti 112 kilometro (37 iti 70 mi) ti kaatiddogda idi las-ud ti yelo a panawen.[8] Ti glasier a linia ti niebe (ti altitud a lugar ti pakapenpenan ken ablasion ti glasier ket natimbeng) ket agaru idi a 1,400–1,660 metro (4,590–5,450 ft) nga abab-baba ngen tatta nga aldaw. Isu nga, ti klima ket saana a 7.0 iti 8.3 °C (44.6 iti 46.9 °F) a nalamlamiis ngem tatta nga aldaw.[10]

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ "Panakailawlawagan ti Himalaya". Dagiti Online a Diksionario ti Oxford. Naala idi 2011-05-09. 
  2. ^ "Bantay a Sistema ti Himalaya". Naala idi 2007-08-07. 
  3. ^ Bishop, Barry. "Himalaya (bantay, Asia)". Encyclopaedia Britannica. Naala idi 1 Oktubre 2012. 
  4. ^ Shi, Yafeng; Xie, Zizhu; Zheng, Benxing; Li, Qichun (1978). "Pannakaiwarwaras, Langa ken dagit Panagdumaduma dagiti Glasier iti Tsina". Penpen ti Glasier ti Lubong (Riederalp Workshop). 
  5. ^ Henderson-Sellers, Ann; McGuffie, Kendal. Ti Kasakbayan ti Klima ti Lubong: Ti Panagmodelo a Perspektibo. pp. 199–201. ISBN 9780123869173. 
  6. ^ Hogan, C. Michael (2010). "Archaea". Iti Monosson, E.; Cleveland, C. Ensiklopedia ti Daga. Washington DC: Nailian a Konsilo para iti Siensia ken Enbironmento. 
  7. ^ Miehe, Georg; Miehe, Sabine; Vogel, Jonas; Co, Sonam; Duo, La (May 2007). "Kangatuan a Lini ti kayo idiay Akin-amianan a Hemisperio ket Mabirukan idiay Akin-abagatn a Tibet". Panagsukisok ken Panagrang-ay ti Bantay 27 (2): 169–173. doi:10.1659/mrd.0792. 
  8. ^ a b c Kuhle, M. (2011). "Ti Nangato a Glasial (Kinaudi a Panawen ti Yelo ken Kinaudi a Glasial Maximum) a Yelo a Kalob ti Nangato ken Tengnga nga Asia, nga adad ti Maysa a Kritiko a Panagrepaso Kadagiti Kinaudi a Petsa ti OSL ken TCN". Iti Ehlers, J.; Gibbard, P.L.; Hughes, P.D. Kuatenario a Glasiasion - Gay-ay ken Kronolohia,Ti Asasideg a Panagkita. Amsterdam: Elsevier BV. pp. 943–965.  (dagit imapa ti glasier dmabalin a maikarga)
  9. ^ Kuhle, M (1987). "Subtropikal a bantay- ken bambantay a gasasion idi ti panawen ti yelo ket nangkalbit ti panagawan dagiti maipapan ti glasier a paset ti panawen iti Pleistoseno". GeoJournal 14 (4): 393–421. doi:10.1007/BF02602717. 
  10. ^ Kuhle, M. (2005). The maximum Ice Age (Würmian, Last Ice Age, LGM) glaciation of the Himalaya – ti glasioheomorpolohiko a pangsukisok dagiti linia a pagrimriman ti glasier, kapuskol ti yelo ken kababaan a dati nga igid a puespuesto dagiti Bantay Everest-Makalu-Cho Oyu a massif (Khumbu- ken Khumbakarna Himal) a mairaman kadagiti pakaammo ti naladaw a glasial-, neoglacsial-, ken dagiti naipakasaritaan nga agpang ti glasier, dagiti depresion ti linia ti niebe ken tawtawen. "Tibet ken Nangato nga Asia (VII): Glasioheomorpolohia ken Dati a Glasiasion iti Himalaya kenKarakorum". GeoJournal (Dordrecht: Kluwer) 62 (3–4): 193–650. doi:10.1007/s10708-005-2338-6. 

Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]

  • Aitken, Bill, Footloose idiay Himalaya, Delhi, Permanent Black, 2003. ISBN 81-7824-052-1
  • Berreman, Gerald Duane, Hindus ti Himalaya: Etnograpia ken Panagbaliw, maiak-2 rev. ed., Delhi, Unibersidad ti Oxford a Pagmalditan, 1997.
  • Bisht, Ramesh Chandra, Esiklopedia ti Himalaya, New Delhi, Mittal Publications, c2008.
  • Everest, ti IMAX a pelikula(1998). ISBN 0-7888-1493-1

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Himalaya idiay Wikimedia Commons

Nagsasabtan: 28°00′N 82°00′E / 28.000°N 82.000°E / 28.000; 82.000