Karayan Indus

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Karayan Indus
Darya-e Sindh, Sindh, Sindhu, Abāsin, Hindu, Sengge Chu, Yìndù Hé
Karayan
Indus.A2002274.0610.1km.jpg
Satelite a ladawan ti labneng ti Karayan Indus idiay Pakistan.
Pagilian Pakistan (93%)
India (5%)
Tsina (2%)
Dagiti tributario
 - kanigid Karayan Zanskar, Karayan Chenab, Karayan Sutlej, Karayan Sohan
 - kanawan Karayan Shyok, Karayan Gilgit, Karayan Kabul, Karayan Kurram, Karayan Gumal
Taudan Pagsasabtan ti karayan Sengge ken Gar
 - lokasion Danaw Mansarovar, Banak Tibetano, Tibet, Tsina
Sabangan Sapta Sindhu
 - lokasion Sindh, idiay asideg ti Karachi, Estado ti Sindh, Pakistan
 - kangato 0 m (0 pié)
Kaatiddog 3,200 km (2,000 mi) karkulo
Labneng 1,165,000 km2 (450,000 kd mi) karkulo
Panagayus para iti Baybay Arabiano
 - natimbengan 6,600 m3/s (230,000 ku pié/s) karkulo
Ti Kanal Thal manipud ti karayan Indus, Pakistan

Ti Karayan Indus (Sanskrito: सिन्धु Sindhu; Urdo: دریائے سندھ Daryā-e Sindh'}; Hindi: सिन्धु नदी Sindhu; Sindhi: سنڌو Sindhu; Punjabi: سندھ Sindh; Gujarati: સિંધુ નદી Sindhu; Pashto: اباسين Abāsin "Ama ti Karkarayan"‎; Persiano: رود سند Rūd-e Sind‎; Arabiko: السند Al-Sind‎; Tibetano: སེང་གེ།་གཙང་པོ Sênggê Zangbo "Karayan Leon"; Griego: Ἰνδός, Indós; Turki: Nilab) ket maysa a nangruna a karayan nga agayus idiay Pakistan. Adda pay dagiti dalannna babaen ti lumaud a Tibet (idiay Tsina) ken Akin-abagatan nga India.

Daytoy ket nagtaud idiay Tibetano a banak idiay asideg ti Danaw Mansarovar, ti karayan ket agayus babaen ti rehion ti Ladakh ti Jammu ken Kashmir, Gilgit, Baltistan ken agayus babaen ti Pakistan iti maysa a turong nga agpaabagatan idiay intero a kaatiddog ti Pakistan a tumipon idiay Baybay Arabiano idiay asideg ti puerto a siudad ti Karachi idiay Sindh. Ti dagup a kaatiddog ti karayan ket 3,180 km (1,980 mi). Daytoy ti kaatiddogan a karayan idiay Pakistan.

Daytoy a karayan ket adda ti dagup a kalawa ti panagayus ti sumurok a 1,165,000 km2 (450,000 sq mi). Ti nakarkulo a tinawen a panagayusna ket agarup a 207 km3 (50 cu mi), isu daytoy ti makaaramid ti maika-21 a kadakkelan a karayan iti lubong iti termino ti tinawen a panagayus. Ti Zanskar ket isu ti akin kanigid a tributario ti igidna idiay Ladakh. Kadagidiay tanap, ti akin kanigid nga igidna a tributario ket ti Chenab ket adda met daytoy kadagiti uppat a nangruna a tributario, a nanaganan ti, Jhelum, Ravi, Beas ken Satluj. Ti kangrunaan nga akin-kanawan nga igidna a tributario ket ti Shyok, Gilgit, Kabul, Gomal ken Kurram. Daytoy ket agtaud manipud kadagiti karayan ken dagiti glasier ti Himalaya, ken ti karayan ket mangsuporta kadagiti ekosistema dagiti kalalainganna ti temperatura a kabakiran, dagiti tanap ken dagiti namaga nga igid ti away.

Ti Indus ket mangporma ti delta ti Pakistan a naibagbaga idiay Vedic Rigveda a kas ti Sapta Sindhu ken ti Iraniko a Zend Avesta a kas ti Hapta Hindu (ti kayatna a saoen dagitoy dua ket Pito a Karkarayan). Ti karayan ket isun ti taudan ti panakaskasdaaw idi las-ud ti Klasiko a Paset ti Panawen. Ni Ari Darius ti Persia ket inpatulodna ni Scylax ti Caryanda tapno sukimatenna ti karayan idi 510 BCE.

Nagnagan ken etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti Sanskrito a balikas ti Sindhu ket kaibuksilaan ti karayan, alog wenno taaw, mabalin a nagtaud daytoy ti ramut a sidh a kayatna a saoen ket "saan a mapan". Ti Sindhu ket isu pay laeng ti lokal a panangibagbaga ti Karayan Indus.

Idiay Rigveda, ti "Sindhu" (Sanskrito: सिन्धु) ket isu ti nagan ti Karayan Indus. Ti Sindhu ket naibagbaga iti mamin 176 a beses iti Rigveda, mamin 95 a beses iti adadu ngem maysa, nga adadu a naus-usar iti sapasap a kaibuksilan. Idiay Rigveda, a naisangsangayan kadagiti naud-udi a himno, ti kayat a saoen ti balikas ket naipabassit a mangitudo ti Karayan Indus, kas pagarigan ti listaan dagiti karayan ti Nadistuti sukta. Daytoy ket ti nagbanagan ti anomalia ti karayan nga adda ti maipapan ti lalaki a henero: amin a dadduma a karkarayan ti Rigvedic ket maipapan ti babai a henero, saan laeng nga iti gramatika, ngem naipanpanunotan a kas dagiti diosa ken maipadpada kadagiti nuang ken kabalio a babbai nga agpatpataud ti gatas ken mantekilia.

Ti balikas a Sindhu ket nagbalin a Hindu iti Daan a Persiano. Ti Taga-ugma a Griego a Ἰνδός (Indós, bunulod manipud ti Latin a kas ti Indus) ket maysa a bibulbulod iti Daan nga Iraniani a balikas.[1] Ti nagan nga Indós ket naus-usay iti libro nga Indica ni Megasthenes para iti naingel a karayan a linasat babaen ni Alejandro a naibatay iti nakaitawenan a pannkalaglagip ni Nearchus.

Dagiti taga-ugma a Griego ket nanginagnagan kadagiti Indiano (a ti agdama nga India iti labes ti Karayan Indus) a kas Ἰνδοί (Indói), ti tattao ti Indus.[1][2]

Iti Urdu, ti opisial a pagsasao ti Pakistan, ti Indus ket naamammuan akas ti درياۓ سِندھ (Daryā-e Sindh). Kadagiti sabsabal a pagsasao iti rehion, ti karayan ket naamammuan a kas ti सिन्धु नदी (Sindhu Nadī) iti Hindi, سنڌو (Sindhu) iti Sindhi, سندھ (Sindh) iti Punjabi, સિંધુ નદી (Sindhu) iti Gujarati; اباسين (Abāsin, lit. "Ama ti Karkarayan") iti Pashto, رود سند (Rūd-e Sind) iti Persiano, نهر السند (Naḥar al-Sind) iti Arabiko, སེང་གེ།་གཙང་པོ (Sênggê Zangbo, lit. "Karyan Leon") iti Tibetano, ken Nilab iti Turki.

Heograpia[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti triburtario[urnosen | urnosen ti taudan]

Heolohia[urnosen | urnosen ti taudan]

Pagsasantan ti karayan Indus ken Zanskar . Ti Indus ket abab-baba, nga agy-ayus manipud ti kanawan nga agpakanigid.

Ti Karayan Indus ket pakanenna ti Indus a paid ti submarino, nga isu daytoy ti maikadua a kadakkelan a sedimento a bagi iti Daga iti agarup a 5 riwriw a kubiko kilometro kadagiti materiales a nainurunor manipu kadagiti bantay. Ti panagad-adal kadagiti sedimento iti moderno a karayan ket mangipakpakita a ti Karakoram a Kabambantayan iti akin_amianan a Pakistan ken India ket isu ti agmaymaysa a kangrunaan a taudan ti material, a ti Himalaya ti kaaduan a mangitited, kaaduan a babaen kadagiti dakkel a karayan ti Punjab (Jhelum, Ravi, Chenab, Beas ken Sutlej). Ti panagusig kadagiti sedimento manipud ti Baybay Arabo ket nangipakpakita a sakbay idi lima a riwriw a tawtawen ti Indus ket naisilpo kadagiti karayan ti rehion ti Punjab nga idi ket nagay-ayus nga agpadaya idiay Ganges ken natiwtiliw kalpasan ti dayta a panawen.[3] Ti nasapsap anga obra ket nangipakpakita a ti darat ken lan-ak manipud idiay lumaud a Tibet ket ababutenna ti Baybaya ARabop babaen idi 45 a riwriw a tawtawen, a mangipakpkaita nga adda ti rimsua idi a duog a Karayan Indus ti dayta a panawen.[4] Ti delta ti daytoy a karayan ti roto-Indus ket dimteng a nabirukan idiay Labneng Katawaz, idiay pagbeddengan ti Apgano-Pakistan.

Idiay rehion ti Nanga Parbat, ti kaadu ti panagkukot babaen ti Karayan Indus kalpasan ti pannakatiliw ken panangibaw-ing iti kaunegan ti dayta a lugar ket naipanpanunotan a nangiyeg kadagiti tengnga ken akin-baba nga ukis ti batbato iti rabaw.[5]

Dagiti paammo[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ a b Kuiper 2010, p. 86.
  2. ^ Encyclopædia Britannica.
  3. ^ Clift, Peter D.; Blusztajn, Jerzy (Disiembre 15, 2005). "Panagurnos manen ti lumaud a sistema ti karayan ti Himalaya kalpasan idi lima a riwriw a tawtawen". Katutubo 438 (7070): 1001–1003. doi:10.1038/nature04379. PMID 16355221. 
  4. ^ Clift, Peter D.; Shimizu, N.; Layne, G.D.; Blusztajn, J.S.; Gaedicke, C.; Schlüter, H.-U.; Clark, M.K.; ken Amjad, S. (Agosto 2001). "Panagrang-ay ti Indus a Paid ken ti kinapangrunana para iti pakasaritaan ti panagkutkot ti Lumaud a Himalaya ken Karakoram". GSA Bulletin 113 (8): 1039–1051. doi:10.1130/0016-7606(2001)113<1039:DOTIFA>2.0.CO;2. 
  5. ^ Zeitler, Peter K.; Koons, Peter O.; Bishop, Michael P.; Chamberlain, C. Page; Craw, David; Edwards, Michael A.; Hamidullah, Syed; Jam, Qasim M.; Kahn, M. Asif; Khattak, M. Umar Khan; Kidd, William S. F.; Mackie, Randall L.; Meltzer, Anne S.; Park, Stephen K.; Pecher, Arnaud; Poage, Michael A.; Sarker, Golam; Schneider, David A.; Seeber, Leonardo; ken Shroder, John F. (Oktubre 2001). "Naukisan a panagobra manen idiay Nanga Parbat, Pakistan: Dagiti metamorpiko a nagbanagan ti maipapan ti pudot ken mekanikal a panagtitipon nga inaramid ti panagkutkot". Tektonika 20 (5): 712–728. doi:10.1029/2000TC001243. 

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  • Albinia, Alice. (2008) Dagiti Imperio ti Indus: Ti Sarita ti maysa a Karayan. Umuna nga Edision ti Amerikano (20101) W. W. Norton & Company, New York. ISBN 978-0-393-33860-7.
  •  Daytoy nga artikulo ket mangitiptipon ti testo manipud ti naipablaak nga adda tattan idiay publiko a pagturayanChisholm, Hugh, ed. (1911). Encyclopædia Britannica (Maika-11 nga ed.). Unibersidad ti Cambridge a Pagmalditan. 
  • World Atlas, Mileni nga Edision, pg 265.
  • Jean Fairley, "Ti Leon a Karayan", Karachi, 1978

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Karayan Indus idiay Wikimedia Commons

Nagsasabtan: 24°18′43″N 67°45′49″E / 24.312059°N 67.763672°E / 24.312059; 67.763672 (Sabangan ti Indus)