Karayan Cagayan

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Para iti Karayan Cagayan idiay Mindanao, kitaen ti Karayan Cagayan (Cagayan de Oro).
Nagsasabtan: 18°20′00″N 121°37′00″E / 18.33333°N 121.61667°E / 18.33333; 121.61667
Karayan Cagayan (Bannag)
Rio Grande de Cagayan
Karayan
Pinacanauan River (Penablanca, Cagayan).jpg
Ti Karayan Pinacanauan, makitkita iti baba dagiti Kueba Callao, ket maysa kadagiti nangruna a tributario ti Karayan Cagayan.
Pagilian  Pilipinas
Rehion Tanap ti Cagayan
Dagiti tributario
 - kanigid Karayan Chico, Karayan Magat
 - kanawan Karayan Ilagan, Karayan Pinacanauan
Taudan
 - lokasion Banbantay ti Caraballo
 - nagsasabtan 16°11′08″N 121°08′39″E / 16.18556°N 121.14417°E / 16.18556; 121.14417
Sabangan Sabangan ti Karayan Cagayan
 - lokasion Kanal Babuyan, Aparri, Cagayan
 - kangato 0 m (0 pié)
 - nagsasabtan 18°20′00″N 121°37′00″E / 18.33333°N 121.61667°E / 18.33333; 121.61667
Kaatiddog 505 km (314 mi)
Labneng 27,280 km2 (10,533 kd mi)
Pagayusan a lugar ti Karayan Cagayan ken dagiti tributariona iti isla ti Luzon, Pilipinas

Ti Karayan Cagayan, makunkuna pay a ti Rio Grande de Cagayan, ket isu ti kaatiddogan ken kadakkelan a karayan iti Purpuro ti Pilipinas.[1] Daytoy ket mabirukan idiay rehion ti Tanap ti Cagayan idiay amianan a daya a paset ti Isla ti Luzon ken lasatenna dagiti probinsia ti Nueva Vizcaya, Quirino, Isabela ken Cagayan.

Ti Karayan Cagayan idiay rangtay Lamut, Dupax del Norte, Nueva Vizcaya

Topograpia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti taudan ti danum ti karayan ket idiay Banbantay ti Caraballo iti Tengnga a Luzon iti kangato ti agarup a 1,524 metro. Ti karayan ket agpa-amianan nga agyus kadagiti 505 a kilometro[2] iti sabanganna idiay Kanal Babuyan idiay asideg ti ili ti Aparri, Cagayan. Ti karayan ket napardas nga agpababa kadagiti 91 metro ti lessaad ti baybay kadagiti 227 a kilometro manipud ti sabangan ti karayan. Dagiti nangruna a tributariona ket dagiti Karayan Chico, Siffu, Mallig, Magat ken Ilagan.

Ti Karayan Magat ket isu ti kadakkelan a tributariona nga addaan ti nakarkulo a tinawen a panagayus iti 9,808 a riwriw kubiko metro. Daytoy ket naisanglad idiay abagatan a laud a paset ti labneng, ken gumay-at ti agarup a 150 a kilometro manipud idiay Nueva Vizcaya aginggana idi pagsasabtanna iti Karayan Cagayan iti agarup a 55 kilometro manipud ti sabangan ti karayan.

Isuda a dua ti Karayan Magat ken Chico ket addaan kadagiti nawatiwata a pagayusan a luglugar a mangbukel ti agarup a 1/3 iti sibubukel a labneng.

Ti Karayan Ilagan ket agtaud manipud ti lumaud a bakras ti Sierra Madre ken atiananna ti akin-daya a tengnga a paset ti labneng ti Karayan Cagayan iti nakarkulo a tinawen a panagayus iti 9,455 riwriw kubiko metro. Daytoy ket agayus nga agpa-laud ken tumipon iti Karayan Cagayan idiay Ilagan, Isabela, 200 kilometro manipud ti sabangan.

Ti sistema ti Siffu-Mallig ket naisanglad iti bakras ti Tengnga a Banbantay ti Kordiliera a ganganai nga agayus a paralelo iti Karayan Magat. Dagiti lutulot ken kalugnakan ket mabirukan kadagiti paset kadagiti akin-baba a gay-atna.

Ti Karayan Cagayan ken dagiti tributariona ket nangideposito kadagiti sedimento kadagiti panagatlo ken pangapat a taudan, kaaduan kadagitoy ket apug a kadaratan ken sekka, kadagiti kaaduan a dalumpinas a Tanap ti Cagayan a napalikmutan babaen ti Banbantay ti Kordiliera iti laud, Sierra Madre iti daya ken ti Banbantay ti Caraballo iti abagatan.

Ti karayan ket addaan ti pagattianan a lugar iti agarup a 27,300 km². kadagiti probinsia ti Apayao, Aurora, Cagayan, Ifugao, Isabela, Kalinga, Mountain Province, Nueva Vizcaya, ken Quirino.

Ti nakarkulo a tinawen a panagayus ket 53,943 riwriw kubiko metro nga addaan ti reserba ti danum ti sirok iti 47,895 riwriw kubiko metro.

Panaglayus[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti Karayan Cagayan ken dagiti tributariona ket panggepen dagiti nakaro a panaglayus iti las-ud ti tiempo ti nepnep iti Abagatan a daya nga Asia manipud ti Mayo anginggana ti Oktubre.

Ti natimbeng a tinawen a panagtudtudo ket 1,000 mm idiay akin-amianan a paset ken 3,000 mm idiay akin-abagatan a banbantay a pakakitaan ti taudan dagiti danum ti karayan. Ti danum manipud kadagiti bantay nabuntogda unay nga agayus gapu ti panagtaginayon ti rabaw kadagiti nakaro a nalayus a tanap, dagiti baw-ang iti nallinaay a bakras ti banbantay ken ti agrikosrikos a dalan ti karayan.

Ti pannakaslep ti Karayan Cagayan ken dagiti tributariona ket gapuanan dagiti adu a pannakapukaw ti biag ken tagikua kadagiti lokal ken nailian nga ekonomia. Ti gobierno ti Pilipinas ket nangipatakder kadagiti estasion ti panagballag ti layus kiti igid ti karayan. Dagiti eksperto ket naisangsangayanda a sisiimen dagiti akin-baba a gay-at manipud idiay Tuguegarao aginggana idiay Aparri ken ti nalukay a tanap manipud idiay Ilagan aginggana idiay Tumauini, Isabela.

Dagiti mula ken ayup[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti Karayan Cagayan ket lumabas ti maysa kadagiti bassiten a nabatbati a nangruna a kabakiran ti Pilipinas.

Daytoy ket mangsuporta iti biag dagiti nadumaduma nga endemiko ken dagiti maisagmak a sebbangan, kasla ti agdardara ti puso a pagaw ti Luzon (Gallicolumba luzonica), agila ti Pilipinas (Pithecophaga jefferyi) ken ti manmano nga ikan ti karayan, a lokal a tinawtawagan iti ludong (Cestreaus plicatilis).

Ti ludong ket agbugi kadagiti kangatuan a gay-at ti Karayan Cagayan idiay Jones, Isabela. Iti naladaw nga Oktubre aginggana ti tengnga ti Nobiembrer, ti ikan ket agpababa iti karayan tapno agitlogda idiay sabangan ti karayan idiay asideg ti Appari.

Iti Pebrero, dagiti riniwriw a babassit a lames a ludong ket matiltiliw kadagiti napino nga iket no agpangatoda nga aglangoy.

Gapu ti bumasbassiten a bilang ti tinawen a matiltiliw, ti lokal a gobierno ket nagiparparitda ti panagtiliw iti ikan ken dagiti babassit a lamesda, ngem napaay met ti panangiparit.

Tattao[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti karayan ket lasatenna dagiti uppat a probinsia: ti Nueva Vizcaya, Quirino, Isabela ken Cagayan. Dagitoy a probinsia ket adda ti agarup a a populasion ti dua a riwriw a tattao, kaaduan kadagitoy ket mannalon ken patneng a tattao.

Ti tattao nga Ibanag ket nangala ti nagan ti tribuda iti taga-ugma a nagan ti Karayan Cagayan iti Bannag. Ti tribu ti Gaddang ket agtataengda kadagiti kanagtuan a gay-at ti Karayan Cagayan ken dagiti tributariona.

Ti daan a nailadawana deskripsion ti Karayan Cagayan (Juan Luis de Acosta, Circa 1720)

Kinapangruna ti ekonomia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti kayaran ket agayus iti nalames a ginget nga agpataud kadagiti nadumaduma nga apit, a mairaman ti bagas, mais, saba, niyog, sitrus ken tabako.

Adda met dagiti penned kadagiti dua a tributario ti karayan, ti Karayan Magat ken Chico, ken adda met dagiti nadumaduma a konsesion ti panagmina iti nabaknnag ti minerales a Banbantay ti Kordiliera idiay asideg ti taudan ti danum kadagitoy dua a tributario ti karayan.

Dagiti gobierno ti probinsia iti igid ti karayan ket nagparang-ayda pay kadagiti programa ti turismo a mangidaton kadagiti aktibidad ti karayan, a naisangsangayan ti panagrakit ti parokpok a dandanum.

Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ Kundel, Jim (Hunio 7, 2007). "Bariweswes ti Danum iti Pilipinas". Ensiklopedia ti Daga. Naala idi 2008-09-30. 
  2. ^ "Dagiti Kangrunaan a Labneng ti Karayan ti Pilipinas", Inpablaak babaen ti Opisina ti Nailian a Rekurso ti Danum, Oktubre 1976 (p. 12)

Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]

  • Wernstedt, F. L., and J. E. Spencer (1967). The Philippine Island World. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. 

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Karayan Cagayan idiay Wikimedia Commons