Limon

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Limon
Sientipiko a pannakaidasig
Pagarian: Plantae
(di nairanggo): Angiospermae
(di nairanggo): Eudicotidae
(di nairanggo): Rosidae
Urnos: Sapindales
Pamilia: Rutaceae
Henero: Citrus
Sebbangan: C. × limon
Dua a nagan
Citrus × limon, kankanayon a nait-ited a kas ti C. limon
(L.) Burm.f.

Ti limon (Citrus x limon) ket maysa a bassit kankanayon a berde a mula a patneng iti Asia, ken ti immitlog a duyaw a prutasna. Ti prutas ket inus-usar para iti panagluto ken dagiti pay saan a panggep ti pangluto iti amin a sangalubongan, naipangpangruna ti tubbogna, ngen ti lasagna ken ti ukisna (nanam) ket inus-usar pay iti panagluto ken panagiyurno. Ti tubbog ti limon ket agarup a 5% aginggana ti 6% a sitriko asido, a mangited ti limon iti naalsen a nanamna. Ti naisangayan a naalsem a nanam ti limon ket mangaramid daytoy a nangruna limug kadagiti mainum ken makmakan a kas ti limonada.

Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti mula a limon nga adda kadagiti bunga ken sabong

Ti taudan ti limon ket misterioy, urayno naipagpagarup a dagiti limon ket immunada a naimula idiay Akin-abagatn nga India, akin-amianan a Burma, ken Tsina.[1][2] Ti panagadal ti henetiko a taudan ti limon ket naireporta a daytoy ket hibrido a baetan ti naalsem a narangha ken citron.[3]

Dagiti limon ket naamammuan babaen dagiti Hudio iti Herusalem, nga isuda segun kenni Josefo, ket binatbatuda ti nagkamkamali a padi idi las-ud ti piesta idi tawtawen ti 90 BC,[4] urayno ti Hudio a tradision ket mangtalinaay a daytoy ket naaramid nga inusar dagiti citron, a saan a dagiti limon.[5] Simrekkda idiay Europa idiay asideg ti akin-abagatn nga Italia iti saan a naladladaw ngem umuna a siglo AD, idi las-ud ti panawen ti Taga-ugma a Roma. Nupay kasta, dagitoy ket san nga adu a naimuymuyongan. Naipayammo kalpasanna daytoy idiay Persia ken kalpasanna idiay Irak ken Ehipto idi agarup a 700 AD. Ti limon ket ommuna anairehistro iti literatura iti maysa a maika-10 a siglo a treatado ti Arabiko iti panagtaltalon, ken inus-usar pay idi a kas maysa nga ornamental a mula kadagiti nasapa nga Islamiko a hardin.[1][2] Daytoy ket adu a naiwarwaras iti amina nga Arabiko alubong ken ti rehion ti Mediteraneo idi baetan ti 1000 ken 1150.

Ti immuna nga adu a pannakaimulmula dagiti limon idiay Europa ket nangrugi idiay Genoa idi tengnga ti maika-15 a siglo.[2] Ti limon kalpasanna daytoy ket naipayammo idiay Kaamerikaan idi 1493 idi ni Christopher Columbus ket nangiyeg kadagitibukel ti limon idiay Hispaniola kadagiti panagbanbaniagana. Ti Kastila apanagrukam iti amin a Baro a Lubong ket nangtulong ti pannakaiwarwaras dagiti bukel ti limon. Daytoy ketnangruna nga inus-usar a kas ornamental a mula ken para iti medisina.[2] Idi maika-19 a siglo, dagiti limon ket kaaduanen a naimulmula idiay Florida ken California.[6]

Idi 1747, dagiti eksperimento ni James Lind kadagiti marino a nagsagsagaba iti eskorbuto ket nairamraman ti panagnayon ti tubbog tilimon kadagiti kankanenda, urayno ti bitamina C ket saan pay idi a naamammuan.[7][8]

Ti taudan ti balikas a limon ket mabalin a ti Tengnga a Daya. Ti maysa kadagiti kasapaan a pannakaibagbaga ti "limon" ket nagparang iti maysa a dokumento idi 1420–1421. Ti balikas ket naala manipud ti Duog a Pranses tilimon, isunga ti Italiano ket limone, manipud ti Arabiko ti laymūn wenno līmūn ليمون, ken manipud ti Persiano ti līmūn لیمو, ti sapasap a termino ti citrus a prutas, a daytoy ket kapadpada ti Sanskrio ti निम्ब (nimbū, “dalayap”).[9]

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ a b Wright, A. Clifford. "Pakasaritaan ti Limonada". CliffordAWright.com. 
  2. ^ a b c d "Dagiti taudan". limmi.it. 
  3. ^ Gulsen, O.; M. L. Roose (2001). "Dagiti limon: Dibersidad ken Pannakaikabagian kadagiti Napili a Henero a Kita ti Citrus a kas Narukod kadagiti marka ti Nuklear a Henoma". Warnakan ti Amerikano a Kagimongan ti Hortikultural a Siensia 126: 309–317. 
  4. ^ Ni Robin Lane Fox, The Unauthorized Version, 1992:116.
  5. ^ Talmud Bavli Sukkah 48b
  6. ^ Julia F. Morton (1987). "Dagiti prutas dagiti napudot a klima". Unibersidad ti Purdue. pp. 160–168. 
  7. ^ {{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/iss/library/speccoll/exhibitions/skilsail/scurv.html%7Ctitle=Kaso 3: Medisina ti Marina: Ti Panangilaban ti Eskorbuto=|publisher=Kolehio ti Ari idiay Londres}
  8. ^ James Lind (1757). Ti treatado iti eskorbuto. Maikadua nga edision. Londres: A. Millar. 
  9. ^ Douglas Harper. "Online a Diksionario ti Etimolohia". 

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Limon idiay Wikimedia Commons