Tao (sebbangan)

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken

Animalia

Tao[1]
Panawen a naisakup: 0.195–0 Ma
Pleistocene – Kinaudi
Tattao manipud idiay Abagatan a daya nga Asia
Kasasaad ti panagay-aywan
Sientipiko a pannakaidasig e
Pagarian: Animalia
Phylum: Chordata
Klase: Mammalia
Urnos: Primates
Pamilia: Hominidae
Tribu: Hominini
Genus: Homo
Sebbangan: H. sapiens
Dua a nagan
Homo sapiens
Linnaeus, 1758
Apo ti sebbangan

Homo sapiens idaltu Puraw et al., 2003
Homo sapiens sapiens

Sakup iti Homo sapiens (berde)
Kapadpada a nagan

Ti tao (Homo sapiens[3][4][5]), ti is-isu a sibibiag a kamkameng dahiti henero a Homo, ket dagiti mamal iti primado nga urnos a nagtaud manipud idiay Aprika, a dagitoy ket nakaabotda ti anatomiko a modernidad idi agarup a 200,000 tawtawen ken nangipakiatta ti napno a moderno a panagkukua idi agarup a 50,000 tawtawen.[6]

Ti linia ti táo' ket nagtaud manipud ti kinaudi a sapasap a kaputotan iti tsimpanse idi agarup a 5 a riwriw a tawtawen idiay Aprika, a nagbalin iti Australopitekus ken dimteng iti henus a Homo.[7] Dagiti immuna a sebbangan ti táo a rimmuar idiay Aprika ket ti Homo erectus, ti Aprikano a panakaiduma a, kimadduaan ti Homo heidelbergensis, ket naikapanunotan nga isu ti kaasitgan a kaputotan iti moderno nga tattao.[8][9] Dagiti Homo sapiens ket nagrugida a nagtaeng kadgiti kontinente, simmangpetda idiay Australia idi agarup a 40,000 tawtawen, ti Kaamerikaan idi agarup a 15,000 a tawtawen, ken dagiti adayo nga is-isla a kas ti Hawaii, Easter Island, ken Madagascar idi nagbaetan ti 300 AD ken 1200 AD a tawtawen. Idi agarup a 10,000 a tawtawen ti tattao ket nagrugida a nagsany ti sedentario nga agrikultura a nagpaamoda kadgiti mula ken ayup a nangipalubos ti nakaro a panag-adu ti sangalubongan apopulasion. Nupay ti panagrang-ay dagiti pinatary ti sungrod a teknolohia ken dagiti baro a pamay-an para iti panagrang-ay ti salun-at idi maika-19 ken maika-20 a siglo, ti populasion ti táo ket imadadu pay manen. A adda dagiti agmaymaysa a panakaiwarwaras kadagiti amin a kontinente malaksid ti Antartika, ti tattao ket maysa a kosmopolita a sebbangan. Manipud idi Nobiembre 2011, ti populasion ti táo ket nakarkulo idi ti nagbaetan ti 6.97 [10] ken 7 a bilion.[11]

Ti tattao ket naidasig babaen ti kaadda ti maysa a dakkel nga utek a maigiddiat ti kadakkel ti bagi, nga adda ti naisangsangayn a nsayyat ti panakarang-ayna a neokortesa, sakbay ti sango a kortesa ken dagiti temporal a rutong,a makaaramid kaniada a makabael kadagiti narigat a maawawatan a panagrason, pagsasao, introspesion, panagpadles ti parikut ken kultura babaen ti sosial a panagadadal. Daytoy a kapasidad ti sirib, a mairaman ti panagampon ti dua a saka a panaggunay a mangwaya dagiti ima para iti panagiggem dagiti banbanag, ket nakapalubos dagiti táo' ti kaaduan a panagusarda dagiti ramit kadagiti aniaman a sibibiag a sebbangan iti Daga. Ti tattao ket is-isu laeng ti sibibiag a sebbangan nga ammona ti agaramid ti apoy ken agluto ti makan, ken ti is-isu pay a naamammoan a sebbangan nga agkawes ken agpartuat ken agusar kadagiti nadumaduma a teknolohia ken dagiti arte. Ti panagadal ti tattao ket ti sientipiko a displina iti antropolohia.

Dagiti táo ket naisangsangayanda nga umampon ti panagusar kadagiti sistema ti simbolo a panagisarita a kas ti pagsasao para iti bukod a panagiyebkas, ti panakisinnukat ti kapanunotan, ken organisasion. Dagiti táo ket makapartutda kadagiti narigat a maawatan a sosial nga estruktura a buklen dagiti adu nga agtitinnulong ken agsisinuppiat a grupo, manipud dagiti pamilia ken dagiti sapot ti kinabagian aginggana dagiti estado. Ti sosial a panakibiang a nagbaetan dagiti tao ket nakapatakder ti nawatiwat a kinaduma dagiti pateg, alagaden a sosial, ken dagiti rito, a no iraman amin dagitoy ket agporma ti batayan ti kagimongan ti tao. Dagiti tao ket naamammon para kadagiti essemda a makaawat ken mangimpluensia ti bukodda nga enbironmento, snga agsuksukisokda ti panagipalpalawag ken mangiturturong ti penomena babaen ti siensia, pilosopia, mitolohia, ken relihion.

Etimolohia ken panagilawlawagan[urnosen | urnosen ti taudan]

Tipanakaduktal ken panagadal iti posil dagiti kaputotan iti moderno a tattao the kayat a saoen ti balikas a "tao" ket nagbalbaliw, a kas ti dati a nalawag a a beddengan a nagbaetan ti tao ken sunggo ket napusasaw, a tattan ket bukbuklen dagiti nadumaduma a sebbangan. Tatta nga aldaw para iti sientipiko a panag-usar ti "tao" ket mabalin a mangitudo ti aniaman a kaemng ti henero ti Homo. A maipanayon ti kaunegan ti Homo sapiens, adda dagiti paggiddiatan a nagbaetan ti anatomiko a moderno a Homo sapiens ken Arkaiko a Homo sapiens, ti kasapaan a kameng ti posil iti sebbangan. Sagpaminsan a dagiti grupo a kas ti Neandertales ket naidasigda a kas maysa nga apo ti sebbangan iti Homo sapiens - Homo sapiens neanderthalensis. Nupay kasta, iti inaldaw a panag-usar, ken iti daytoy nga artikulo, ti balikas a "tao" gket sapasap a mangitudo ti is-isu laeng a sibibiag a sebbangan ti henero ti - anatomiko ken moderno a panagtagtagikua ti Homo sapiens. Ti silulukat a saludsod a maipanggep kadagiti awanen nga apo ti sebbangan ket masakupanto bassit. Dagiti posil ti tao ket nasakupan idiay artikulo ti "Homo", ken dagiti artikulo a maipanggep ti agmaymaysa a sebbangan ti henero.

Ti Inggles a panagilasin a tao ket maysa a Tengnga nga Inggles a binulod a balikas manipud ti Daan a Pranses humain, a kamaudianan ananipud ti Latin hūmānus, ti panagilasin a porma iti homō "lalaki". Thi panag-usar ti balikas a ka maysa a pagnagan (ng adda ti adadu ngem maysa: tattao) ket napetsaan idi maika-16 a siglo.[12] Ti patneng nga Inggles a termino lalaki ket mabalin a sapasap a mangitudo ti sebbangan (sinonimo para iti sangkataoan), ken mabalin a dati a mangitudo ti naisangsangayan nga agmaymaysa iti aniaman kadagitoy a sekso. Ti kinaudi a panag-usar ket nabaak tattanT.[13] Ti sapasap a panagusar ti termino a "lalaki" ket maapapday, a maiparabor a maireserba a mangipatudo para iti maysa a lakay a lallaki. Ti balikas ket nanipud iti Proto-Hermaniko *mannaz, manipud ti Proto-Indo-Europeano (PIE) a ramut*man-.

Ti sebbangan a binomio Homo sapiens ket inaramid idi babaen ni Carl Linnaeus idiay obrana idi maika-18 a siglo aSystema Naturae, ken isu ti bukodna a lektotipo a pagkitaan.[14] Ti sapasap a nagan a Homo ket maysa a naadal a naala manipud ti Latin idi maika-18 a siglo homō "lalaki", a dimtengan ti "naidagaan a parsua" (Daan a Latin hemō, maysa a kabagian ti Daan nga Inggles guma "lalaki", manipud ti PIE *dʰǵʰemon-, a kayatn a saoen ket 'daga').[15] Ti sebbangan a nagan a sapiens a kayatna a saoen ket "nasirib" wenno "nasaririt".

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ a b Groves, C. (2005). Wilson, D. E.; Reeder, D. M, eds. Dagiti Mamal a Sebbangan ti Lubong (Maika-3 ed.). Baltimore: Universidad ti Johns Hopkins a Pagmalditan. OCLC 62265494. ISBN 0-801-88221-4. 
  2. ^ Global Mammal Assessment Team (2008). Homo sapiens. In: IUCN 2009. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2009.2. <www.iucnredlist.org>. Naala idi 03 Marso 2010.
  3. ^ Goodman M, Tagle D, Fitch D, Bailey W, Czelusniak J, Koop B, Benson P, Slightom J (1990). "Ti ebolusion ti primado ti lessaad ti DNA ken ti panakaidasig dagiti hominido". J Mol Evol 30 (3): 260–266. doi:10.1007/BF02099995. PMID 2109087. 
  4. ^ "Hominidae Classification". Sapot a pagsaadan ti Dibersidad dagiti Ayup @ UMich. Naala idi 2006-09-25. 
  5. ^ hŏmo săpĭens , săpĭo. Charlton T. Lewis ken Charles Short. Latin a Diiksionario idiay Perseus a Gandat.
  6. ^ McHenry, H.M (2009). "Ebolusion ti Tao". Iti Michael Ruse & Joseph Travis. Ebolusion: DagitiImmuna nga Uppat a Bilion a Tawtawen. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press. p. 265. ISBN 978-0-674-03175-3. 
  7. ^ Tattersall, Ian & Jeffrey Schwartz. 2009. Ebolusion iti Henus a Homo. Tinawen a Panagrepaso iti Daga ken Planetario a Siensia. Tom. 37: 67-92. DOI: 10.1146/annurev.earth.031208.100202
  8. ^ Antón, Susan C. & Carl C. Swisher, III. 2004. Ti Nasapa a Panakaiwarwaras iti homo manipud idiay Aprika. Tinawen a Panagrepaso ti Antropolohia. Tom. 33: 271-296. DOI: 10.1146/annurev.anthro.33.070203.144024
  9. ^ Trinkaus, Erik. 2005. Nasapa Moderno a Tattao. Tinawen a Panagrepaso ti Antropolohia. Tom. 34: 207-30 DOI: 10.1146/annurev.anthro.34.030905.154913
  10. ^ "Populasion ti Lubong Clock". Census.gov. Opisina ti Senso ti Estados Unidos, Dibision ti Populasion. Naala idi 2011-11-02. 
  11. ^ Roberts, Sam (31 Oktubre 2011). "Ti Nagkaykaysa a Pagpagilian ket Nagireporta kadagiti 7 Bilion a Tattao, ngem dagiti Dadduma ket saanda a Nagnamnama iti Daytoy". The New York Times. Naala idi 2011-11-07. 
  12. ^ OED, s.v. "human".
  13. ^ Ti OED maikapanunot a baak a ti kapanunotan a "ti maysa a pannakaidasig nga agpada a maipakat para iti naisangsangayan nga agmaymaysa iti aniaman kadagitoy a sekso", a dumakamat ti maysa a taudan idi 1597 a kas ti kinaudi a (Ti Apo ket adda laeng ti maysa paris ti tao idiay Paraiso.) bayat nga agtultuloy a lumagda ti kapanunotan "a kas sapasap wenno inganat inggana a pannakaidasig" a kas ti agdama iti Inggles.
  14. ^ JSTOR 4065043
    Daytoy a dakamat ket automatiko a makompleto ti sumaganad a minuto. Mabalinmo ti mapan ti pagurayan wenno mangipadakkel babaen ti ima
  15. ^ Porkorny (1959) s.v. "g'hðem" pp. 414–416; "Homo." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23 Sep. 2008. "Homo". Dictionary.com. 

Dagiti pay mabasa[urnosen | urnosen ti taudan]

  • Freeman, Scott; Jon C. Herron, Evolutionary Analysis (4th ed.) Pearson Education, Inc., 2007. ISBN 0-13-227584-8 pages 757–761.