Biolohia

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Papeles:Biology organism collage.png
Ti biolohia ket agibingbinglay ti panagadal kadagiti adu ken nadumaduma a kita dagiti sibibiag nga organismo. Agpakanawan manipud ti kanigid a ngato: Salmonella typhimurium, Phascolarctos cinereus, Athyrium filix-femina, Amanita muscaria, Agalychnis callidryas, ken Brachypelma smithi

Ti bilohia ket maysa a masna a siensia a maipapan iti panagadal iti biag ken dagiti sibibiag nga organismo, a mairaman dagiti patakderda, aramid, panagtubo, taudan, ebolusion, panakaiwarwaras, ken taksonomia.[1] Ti biolohi aket nawatiwata suheto a naglaon kadagiti adu a subdibision, dagiti topiko, ken dagiti disiplina. Kadagiti kangrunaan a topiko ket dagiti lima a mangtipon a pamunganayan a mabalin a maibagbaga a dagiti kammasapulan nga annuroten iti moderno a biolohia:[2]

  1. Dagiti selula ket dagitoy ti kangrunaan a paset iti biag
  2. Dagiti baro a sebbangan ken tinawtawid nga ugali ket pinataudan iti ebolusion
  3. Dagiti hene ket isu dagitoy ti kangrunaan a paset iti hpanagtawtawid
  4. Ti maysa nga organismo a timbenganna ti bukodna nga uneg nga enbironmento tapno mataripatuna ti natalinaay ken agnanayon a kasasaad
  5. Dagiti sibiiag nga organismo ket agibus ken baliwanna ti enerhia.

Dagiti subidisplina iti biolohia ket mabigbigan kadagiti batayan iti gantingan a dagiti organismo ket inadadal ken dagiti pamay-an nga uasren ti panagadal kaniada: ti biokimiko ket sukimatenna ti pamunganayan a kimiko iti biag; ti molekular a bilolohia ket adalenna ti narikut a panakitinnignay dagiti sistema iti biolohiko a molekula; ti selula abiolohia ket sukimatenna ti kangrunaan a pasdek a lapped kadagiti amain a biag, ti selula; ti pisiolohia ket sukimatenna ti maipapan ti bagi ken kimiko a rebbengan dagiti kulapot, dagiti organo, ken dagiti sistema ti organo iti maysa nga organismo; ken ti ekolohia ket sukimatenna no kasano a makitinnignay dagiti nadumaduma nga organismo ken tumaripnong iti bukodda nga enbironmento.[3]

Pakasaritaan[urnosen | urnosen ti taudan]

Nangruna nga artikulo: Pakasaritaan iti biolohia
Ti Kayo iti Biag ni Ernst Haeckel (1879)

Ti termio a biolohia ket naala manipud ti Griego a balikas a βίος, bios, "biag" ken ti suldong a -λογία, -logia, "panagadal iti." Daytoy ket agparang iti Aleman (a aks ti biologie) a nasapsapa ngem idi 1791, ken mabalin a mays a a likud a pormasion manipud ti daan a balikas a amphibiolohia (a kayatna a saoen ket ti panagadal dagiti anpibio ) babaen ti panagikkat ti immuna ngaamphi-. Ti nagan ket namatmati a immuna nga inusar babaen ni Karl Burdach (1776-1847) a mangibanga ti panagadal ti tao. Ni Jean-Baptiste Lamarck idi ti (1744-1829) immuna a nagusar iti nalawlawa a kapanunutan.[4]

Urayno ti biolohia iti moderno a pormana ket maysa a kabarbaro ken agdama apanakarang-ay, dagiti siensia a maikabagian ken mairaman iti daytoy ket naadadalen manipud kadagiti taga-ugma apanawen. Ti masna a pilosopia ket kinasapsapa nga inadal idi dagiti sibilisasion iti Mesopotamia, Ehipto, ti Indiano a subkontinente, ken Tsina. Nupay kasta, ti taudan ti moderno a biolohia ken ti arngianna ti panagadal iti masna ket kaaduan a nasursurotan manipud idi tag-ugma a Gresia.[5] Bayat a ti ormal a panagadal iti medisina ket nanipud pay idi ni Hippocrates (ca. 460 BC – ca. 370 BC), ni Aristotle (384 BC – 322 BC) nga isu ti kaadua a nagparawad ti panagrangrang-ay ti biolohia. Dagiti naipangpangruna ket dagiti Dagiti Pakasaritaan iti Ayup ken dagiti sabsabali nga obrana a nangipakita kadagiti naturalista panagirayna, ken dagiti simmakbay nga addu nga emperiko nga obrana a nagipatengnga ti isip iti bilohiko a gapuanan kendibersidda iti biag. Ti simmaruno kenni Aristotle idiay Lyceum, a ni Theophrastus, ket nagsurat kadagiti serie ti liblibro iti botania a nabati a kas ti kangrunaan a parawad iti taga-ugma iti siensia dagiti mula, ken dagiti pay mapan iti Tengnga a Panawen.

Dagiti eskolar iti medibal nga Islamiko a lubong a nagsurat iti biolohia ket mairaman ni al-Jahiz (781–869), Al-Dinawari (828–896), nga isu ket nagsurat tibotania,[6] ken ni Rhazes (865–925) nga isu ket nagsurat iti anatomia ken pisiolohia. Ti medisina ket naipangpangruna nga inadadal babaen dagiti Islamiko nga eskolar a nagob-obra iti tinawtawid a Griego a pilosopia, bayat a ti masna a pakasaritaan ket kaaduan a nakaala kadagiti Aristoteliano a kapanunutan, a naipangpangruna ti panagtengtengngel ti natalinaay a pagsasarunuan iti biag.

Ti biolohia ket napardas a naparang-ay ken nagtubo babaen ti dramatiko a panakaparang-ay ti mikroskopio niAntony van Leeuwenhoek. Isu daytoyen nga idi a dagiti eskolar ket nakaduktal ti spermatozoa, bakteria, inpusoria ken ti aragaag a panakakaskasdaaw ken dibersidad iti mikroskopiko a biag. Dagiti panagsukimat babaen ni Jan Swammerdam ket nangiturong kadagiti baro a panagayat iti entomolohia ken nangitakder ti kangrunaan a pamay-an iti mikroskopiko a panagrangkay ken panagmantsa.[7]

Dagiti panagrang-ay ti mikroskopia ket adda daytoy ti natukok nga impakto iti biolohiko a panagpampanunot. Idi nasapa amaika-19 a siglo, adu dagiti biologo a nagitudo ti sentro a panakaipangpangruna iti selula. Idi 1838 ken 1839, ni Schleiden ken Schwann ket nangrugida a nagiragpat ti kapanunotan a ti (1) ti kangrunaan a paset dagiti organismo\ ket ti sellula ken (2) dagiti agmaymaysa a selula ket addaanda kadagiti pakaidumaan iti biag, urayno suppiatenda ti kapanunutan a dagiti (3) amin a selula ket nagtaud manipud ti panagbingbingay dagiti sabsabali a selula. Agyamantayo kadagiti obra ni Robert Remak ken Rudolf Virchow, nupay kasta, babaen ti 1860s kaaduan kadagiti biologo ket immawatda kadagiti tallo a doktrina iti naamamamoanton a kas ti selula a teoria.[8]

Iti agdama, ti taksonomia ken panakaidasig ket nagbalin a nagtengngaan ti isip iti masna a pakasaritaan. Ni Carolus Linnaeus ket nagipablaak ti maysa a kangrunaa a taksonomia para iti masna a lubong idi 1735 (dagiti nadumaduma a kita ket naususaren manipud idin), ken ti 1750 a panagiyammo ti sientifiko a nagnagan para kadagiti amin a sebbanganna.[9] Ni Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon, ket trinatona dagiti sebbangan a kas dagiti parbo a kategoria ken dagiti sibibiag a porma a kas nalukneng—nga agpalpaltiing pay a ti posibilidad iti kadawyan anagtaudan. Urayno isu ket sinuppiatna ti ebolusion, ni Buffon ket maysa a nagruna a piguro iti pakasaritaan iti ebolusionario a kapanunutan; ti obrana ket nakaimpluensia kadagiti ebolusionario a teoria kenni Lamarck ken Darwin.[10]

Dagiti naganetget a panagpanpanunut ti ebolusionario ket nagtaud kadagiti obra ni Jean-Baptiste Lamarck. Nupay kasta, ti Britaniko a naturalista ani Charles Darwin, a nagtipon ti bioheograpiko nga argian iti Humboldt, ti unipormista a heolohia ni Lyell, dagiti sinursurat ni Thomas Malthus ti panagrang-ay ti populasion, ken ti bukodna a kalaing iti morpolohiko, a nagpartuat ti bnaballigi a teoria ti ebolusion a naibatay iti masna apanagpili; kapadpada a panagrason ken ebidensia a nagiturong kenni Alfred Russel Wallace ti nawaya apanakaabotna ti isu met laeng a nagpatinggaan.[11]

Ti panakaduktalan iti maipapan ti bagi a representasion iti panagtawid ket dimteng kadagiti ebolusionario a pamunganayan ken henetiko ti populasion. Idi 1940s ken nasap a 1950, dagiti eksperimento ket nagitudo ti DNA a aks komponente dagiti kromosoma a angtengngel kadagiti henes. Ti panakitengngaan dagit isip dagiti baro a modelo nga organismo a kas dagiti birus ken bakteria, ken dagiti pay panakaduktalan iti doble a helikoidal a patakder iti DNA idi 1953, ket nagmarka ti panagdaliasat iti panawen iti molekular a henetiko. Manipud idi 1950 aginggana iti agdama a panawen, ti biolohia ket nawatwaten a naipadakkel iti melekular a pagturayan. Ti henetiko a kodigo ket narengngat ni Har Gobind Khorana, Robert W. Holley ken ni Marshall Warren Nirenberg kalpasan ti DNA ket naawatan nga aglaon kadagiti kodones. Kanungpalanna, ti Gandat a Henoma ti Tao ket nairugi idi 1990 nga adda ti namnama iti panagmapa ti sapasap a henoma ti tao. Daytoy a gandat ket nalpas idi 2003,[12] nga adda pay dagiti adu a panagusig nga agdama a maipabpablaak. Ti Gandat a Henoma ti Tao ket isu ti immuna nga addang iti sangalubongan a ganetget a panakaitipon dagiti naumnong a pannakaammo iti biolohia iti nairebbengan, a molekular a panakaipalpalawag iti bagi ti tao ken dagiti bagi ti organismo.

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ A naibatay babaen ti panakailawlawag idiay Gandat nga Aquarena Basaan a daga glosario dagiti termino.
  2. ^ Avila, Vernon L. (1995). Biolohia: Panagtalunton iti biag iti daga. Boston: Jones ken Bartlett. pp. 11–18. ISBN 0-86720-942-9. 
  3. ^ Siensia ti Biag, Weber nga Estado a Museo iti Masna a Siensia
  4. ^ "Sino ti nagrugi ti termino a biolohia?". Info.com. Naala idi 2012-06-03. 
  5. ^ Magner, Pakasaritaan dagiti Siensia ti Biag
  6. ^ Fahd, Toufic. "Botania ken agrikultura". p. 815. , iti Morelon, Régis; Rashed, Roshdi (1996). Ensiklopedia iti Pakasaritaan iti Arabiko a Siensia 3. Routledge. ISBN 0415124107. 
  7. ^ Magner, Pakasaritaan dagiti Siensia ti Biag, pp 133–144
  8. ^ Sapp, Henesis, kapitulo 7; Coleman, Ti biolohia iti Sangapulo ket siam a Siglo, kapitulio 2
  9. ^ Mayr, Ti Panagrang-ay iti Biolohiko a Kapanunutan, kapitulio 4
  10. ^ Mayr, Ti Panagrang-ay ti Biolohiko a Kapanunutan, kapitulio 7
  11. ^ Mayr, Ti Panagrang-ay ti Biolohiko a Kapanunutan, kapitulio 10: "Ti ebidensia ni Darwin para iti ebolusion ken sapasap a nagtaudan"; ken kapitulio 11: "Ti gapuanan iti ebolusion: masna apaagpili"; Larson, Ebolusion, kapitulior 3
  12. ^ Noble, Ivan (2003-04-14). "BBC NEWS | Siensia/Masna| Ti henoma ti tao ket kanungpalan a nakompleto". BBC News. Naala idi 2006-07-22. 

[urnosen | urnosen ti taudan]