Sasao a Trans–Baro a Guinea

Manipud iti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Darsen a mapan iti pagdaliasatan Darsen a mapan agbiruk
Trans–Baro a Guinea
Heograpiko a
pannakaiwarwaras
Baro a Guinea, Nusa Tenggara, Is-isla Maluku
Lingguistika a pannakaidasig Maysa kadagiti kangrunaan a pamilia ti pagsasao
Pannakabingbingay
ISO 639-5 ngf
Glottolog Awan
nucl1709  (Nuclear Trans–New Guinea)[3]
Trans-New Guinea languages.svg
Ti gay-at dagiti nadumaduma a singasing para iti Trans–Baro a Guinea.
  Bugas a Trans–Baro a Guinea: Dagiti pamilia nga awaten ti Glottolog[1]
  Dagiti dadduma a pamilia ti Trans–Baro a Guinea nga insingasing babaen ni Ross (2005)
  Dadduma a sasao a Papuano
  Sasao nga Austronesio
  Di matagtagitao

Dagiti nadumaduma a pamilia a mangbukel ti konsepto ni Ross iti Trans–Baro a Guinea. Ti kalatakan a dibersidad ti Trans–Baro a Guinea ket adda kadagiti akindaya a kabambantayan. (Manipud iti Ross 2005.)

  * Mor, Tanah Merah, Dem, Uhunduni, Oksapmin, Wiru, Pawaia, Kamula, Moraori, Mombum

Ti Trans–Baro a Guinea (TNG) ket ti maysa a dakkel a pamilia ti sasao a Papuano a naisasao idiay Baro a Guinea ken dagiti kaarruba nga isla, mabalin a ti maikatlo a kadakkelan a pamilia ti pagsasao iti lubong babaen ti bilang dagiti pagsasao. Ti bugas ti pamilia ket naikeddeng a nasayaat a naipatakder, ngem dagiti pagbeddenganna ken ti amin-amin a pannakaikamengna ket di nalawag. Adda metten dagiti tallo a singasing.

Pannakaidasig[urnosen | urnosen ti taudan]

Wurm[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti maysa a napabaro a panangidasig idi 1975 ni ni Wurm ket mabirukan iti MultiTree ken iti nabaliwan a porma iti Ethnologue 15 (kaaduan a pinanawanen ti Ethnologue 16). Ninaganan ni Wurm dagiti subdibision iti panangidasigna iti Papuano kas dagiti pamilia (iti urnos iti pannakaikabagian iti sasao a Alemaniko), dagiti stock (iti urnos iti sasao nga Indo-Europeano), ken dagiti pilop iti urnos ti sasao nga Aproasiatiko). Ti Trans–Baro a Guinea ket pilo iti daytoy a terminolohia. Ti pagsasao a saan a kabagian iti ania man nga agpang ti pamilia wenno iti baba ket tinawtawagan iti isolado a Trans–New Guinea isolate iti daytoy nga isbangan.

Foley[urnosen | urnosen ti taudan]

Manipud idi 2003, inawat ni William A. Foley ti bugas ti Trans–New Guinea: "Ti kinapudno, kas pagarigan, a ti nalatak a kaadu dagiti pagsasao idiay Baro a Guinea manipud iti peninsula Huon aginggana iti Kabanbantayan ti Irian Jaya ket mangmarka iti banag ti transitibo a berbo nga addaan iti agasmang dagiti maipapan iti berbo a pasakbay, ti umuna a persona a singular iti /n/ ken ti maikadua a persona a singular iti velar a panagsardeng, ket adun nga ebidensia a dagitoy a pagsasao ket henetikoda amin nga agkakabagian; ti kaada a mabulod iti kasta a sistema ket umaw-awanen a basit."[4] Inkeddengn a ati panagkabagian a pagbaetan dagiti pamilia ti Finisterre–Huon,Akindaya a Kabanbantayan (Kainantu–Gorokan), ken ti Kabanbantayan ti Irian (Dani – Dandanaw Paniai) (ken maipagarup pay dagiti dadduma a babassit) tapno mapundarda, ken naibagbaga a daytoy ket "nakaro a kasta" a ti pamilai ti Madang ket maitagikua pay. Inkeddengna a mabalin ngem saan pay a naipakita a ti Enga, Chimbu, Binandere, Angan, Ok, Awyu, Asmat (mabalin a kaasitgan iti Ok ken Awyu), Mek, ken dagiti pamilia ti bassit a pagsasao ti ipus ti Papua Baro a Guinea (Koiarian, Goilalan, kdpy., nga inbagbagan a saan pay a naipakita nga asideg a kabagian iti tunggal maysa kaniada) ket mabalin a maitagikua pay iti Trans–New Guinea.

Ross[urnosen | urnosen ti taudan]

Saan nga agus-usar iti espesialisado a termino ni Ross para kadagiti sabali a panangidasig a kas dagiti inaramid da Laycock ken Wurm. Iti listaan a naited ditoy, dagiti saan a kontrobersial a pamilia nga inawat babaen ni Foley ken dagiti dadduma a other Papuanista ken isu dagiti panangipatakder a muton ti Trans–New Guinea ni Ross ket naiprenta iti napuskol. Dagiti isolado a pagsasao ket naiprentada iti italiko.

Inikkat ni Ross dagiti agarup a 100 pagsasao manipud iti singasing ni Wurm, kententatibona laeng nga inbati dagiti ad-adu ngem bassit a sanga dosena, ngem iti maysa a kayarigan innayonna ti maysa pagsasao, ti isolado a Porome.

Ni Ross ket awanan iti makaanay nga ebidensia tapno maidasigna amin a grupo ti Papuano.

Pilo ti Trans–Baro a Guinea (Ross 2005)
  • Pannakaisilpo a Laud a Trans–Baro a Guinea ? [ti nasuspeto a daan a lugar ti dialekto]
  • Abagatan nga Ulo ti Billit (Abagatan a Doberai) (12)
  • Isolado a Tanah Merah (Sumeri)
  • Isolado a Mor
  • Isolado a Dem
  • Isolado nga Uhunduni (Damal, Amungme)
  • Pamilia a Mek (13)
  •  ? Kaure–Kapori (4) [Tentatibo iti pannakairaman iti Trans-Baro a Guinea. Awan dagiti makonstrukto manen a pangsandi manipud iti magun-od a datos.]
  •  ? Pamilia a Pauwasi (4) [Tentatibo iti pannakairaman iti Trans-Baro a Guinea. Awan dagiti makonstrukto manen a pangsandi manipud iti magun-od a datos. Gapu ta naisilpo iti Karkar, a nasayaat a napasingkedan ken saan a Trans-Baro a Guinea]
  • Pamilia a Kayagar (3)
  • Pamilia a Kolopom (3)
  • Isolado a Moraori
  •  ? Kiwai–Porome (8) [suspeto ti Trans-Baro a Guinea nga identidad dagiti pangsandi]
  • Pamilia a Marind (6)
  • Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea ? (49, naipabassit) [Parte ti kasisigud a singasing ti Trans-Baro a Guineal. Saan a nalawag no dagitoy nga uppat a pamilia ket mangporma iti bugbugtong a sanga ti Trans-Baro a Guinea. Nawaya nga nnsupsuppiat ni Voorhoeve para iti maysa a pannakaikabagian ti Awyu–Ok.]
  • Isolado nga Oksapmin [naisilpo itan iti pamilia nga Ok]
  • Pamilia a Gogodala–Suki (4)
  • Pamilia a Tirio (4)
  • Pamilia nga Eleman (7)
  • Pamilia nga Interior a Golpo (6)
  • Pamilia a Turama–Kikori (4)
  •  ? Pamilia a Tebera [tentatibo ti pannakairaman iti Trans-Baro a Guinea] (2)
  •  ? Isolado a Pawaia [addaan iti bokabulario a proto-Trans-Baro a Guinea, ngem madudua ti pannakairaman]
  • Pamilia nga Angan (12)
  •  ? Pamilia a Fasu (Laud a Kutubuano) (1–3) [addaan iti bokabulario a proto-Trans-Baro a Guinea, ngem madudua bassit ti pannakairaman]
  •  ? Pamilia a Daya a Kutubuano (2) [addaan iti bokabulario a proto-Trans-Baro a Guinea, ngem madudua bassit ti pannakairaman]
  • Pamilia a Duna–Pogaya (2)
  • Pamilia nga Awin–Pa (2)
  • Pamilia a Daya a Strickland (6)
  • Pamilia a Bosavi (8)
  • Isolado a Kamula
  • Pamilia a Engan (9)
  • Isolado a Wiru (adda dagiti pannakaipada iti leksiko iti Engan)
  • Pamilia a Chimbu–Wahgi (17)
  • Kainantu–Goroka (22) [anno pay a kas Daya a Kabanbantayan; immuna a nadlaw babaen ni Capell 1948]
  • Madang (103)
  • Finisterre–Huon (62) [parte ti kasisigud a singasing iti Trans-Baro a Guinea. Addaan kadagitiberbo a supletibo para iti tao ken ti bilang ti banag.]
  •  ? Pamilia a Goilalan (6) [tentatibo ti pannakairaman iti Trans-Baro a Guinea]
  • Abagatan a daya a Papuano (Ipus ti Billit) ? [dagitoy apamilia ket saan pay a naipakitanga agkakabagian, ngem addaanda iti agpapada a ya para iti 'you[plural]' imbes nga iti proto-Trans-Baro a Guinea a *gi]
  • Binanderean (16)

Di naidasig a sasao a Wurmian[urnosen | urnosen ti taudan]

Uray no inbatay ni Ross ti panangidasigna kadagiti sistema ti pangsandi, adu kadagiti pagsasao idiay Baro a Guinea ket saanda unay a nasayaat a nadokumentuan uray pay iti daytoy nga obra. Isu nga adda dagiti nadumaduma nga isolado a naikabil iti Trans-Baro a Guinea babaen ni Wurm ngem saan amabalin a maibaga itipanangidasig ni Ross. Ti bassit kadagitoy ket (Komyandaret, Samarokena, ken mabalin a ti Kenati) naikeddengdan kadagiti adda a sanga (wenno dagiti dati a sanga) ti Trans-Baro a Guinea, bayat a dagiti dadduma (Massep, Momuna) ket agtultuloyda a mangkarit iti panangidasig.

Naidasig manen a sasao a Wurmian[urnosen | urnosen ti taudan]

Inikkat ni Ross dagiti 95 a pagsasao manipud iti Trans-Baro a Guinea. Dagitoy ket bassit a pamilia a saan nga agraman kadagiti pangsandi a maitubnos iti sasao a Trans-Baro a Guinea, ngem tipolohikoda nga agpapada, mabalin a gapu dagiti napauoten a pannakaiyasideg iti sasao a Trans-Baro Guinea.

  • Pagbeddengan ken Morwap (Elseng), kas ti maysa a nawaya a pamilia a Pagbeddengan (15 a sasao)
  • Isirawa (Saberi), kas isolado a pagsasao (ngem naidasig a kas Kwerba bbabaen da Clouse, Donohue & Ma 2002)[5]
  • Tanap Dandanaw, kas maysa a nawaya a pamilia a Tanap Dandanaw (19)
  • Mairasi, kas maysa a nawaya a pamilia a Mairasi (4)
  • Nimboran, kas maysa a nawaya a pamilia a Nimboran (5)
  • Piawi, kas maysa a nawaya a pamilia a Piawi (2)
  • Senagi, kas maysa a nawaya a pamilia a Senagi (2)
  • Sentani (4 a sasao), iti kaunegan ti pamilia a Daya nga Ulo ti Billit – Sentani
  • Tor ken Kwerba, jkinadua kas pamilia a Tor–Kwerba (17)
  • Karayan Trans-Fly – Bulaka ket nabingbingay kadagiti lima a grupo: tallo ti nabati (tentatibo) iti Trans-Baro a Guinea (Kiwaian, Moraori, Tirio), maipatinayon pay dagiti nawaya a pamilia ti Abagatan-Tengnga a Papuano ken Akindaya a Trans-Fly (22 ken 4 a sasao).

Ethnologue[urnosen | urnosen ti taudan]

Kaaduan a sursuroten ti Ethnologue 16 (2009) ni Ross, ngem sanna nga iraman dagiti tentatibo a sanga ti Kaure–Kapori ken Pauwasi, ken ilistana ida a kas dagiti nawaya a pamilia. Biningbingayda pay ti Tengnga ken Abagatan a Baro a Guinea (Asmat–Ok) iti kaunegan ti Trans-Baro a Guinea, ngem ibatida a kas yunit ti Abagatan a daya a Papuano (mairaman ti Goilalan) ken Laud a Trans–Baro a Guinea. Ibati ti Ethnologue 17 (2013) daytoy a pannakaidasig, nga agraman iti bugbugtong a panangibaliw a panangibingay ti sasao a Daya a Timor iti kaunegan ti Laud a Trans–Baro a Guinea.

Glottolog[urnosen | urnosen ti taudan]

Insupsuppiat ni Hammarström (2012) a dagiti pangsandi ni Ross ket agparangda a maiwarwara a senias ken saan a mangibaga iti pamilia ti pagsasao. Ti Glottolog ket kanungpalan a nangal-ala iti ad-adu a konserbatibo a panirigan iti singasing, a tinawtawaganna iti "Nuklear a Trans–Baro a Guinea". Adda dagiti pamilia a nipakitan nga agkakabagian babaen ti ad-adu ngem bassit-usit a panagkarkarna a pannakaitunos kdagiti pangsandida:[1]

Laglagipen nga uray daytoya a napabssit a bersion ti pamilia ket gay-atenna ti Baro a Guinea ken iramanna dagiti sumurok a 300 a pagsasao.

Kitaen pay[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ a b c Glottolog: Nuclear Trans–New Guinea
  2. ^ Madudua segun kenni to Ross (2005)
  3. ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, dagiti ed. (2017). "Nuclear Trans–New Guinea". Glottolog 3.0. Jena, Alemania: Instituto para iti Ebolusionario nga Antropolohia ni Max Planck. 
  4. ^ [1]
  5. ^ Clouse, Duane; Donohue, Mark; Ma, Felix (2002). "Survey report of the north coast of Irian Jaya". SIL Electronic Survey Reports. 078. 

Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]