Bolivia

Manipud iti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, agbiruk

Nagsasabtan: 16°42′43″S 64°39′58″W / 16.712°S 64.666°W / -16.712; -64.666

Plurinasional nga Estado ti Bolivia
Wagayway ti Bolivia
Eskudo ti Bolivia
Wagayway Eskudo
Napili a pagsasao: "La Unión es la Fuerza" ()
"Pigsa ti Panagkaykaysa"[1]
Nailian a kanta: Himno Nacional de Bolivia  (Espaniol)
Lokasion ti Bolivia
Kapitolio Sucre, La Paz [1]
Kadakkelan a siudad Santa Cruz de la Sierra
17°48′S 63°10′W / 17.800°S 63.167°W / -17.800; -63.167
Dagiti opisial a pagsasao[2]
Grupgrupo ti etniko (2009[3])
Nagan dagiti umili Boliviano
Gobierno Unitario a presidensial a batay-linteg a republika
Evo Morales
Álvaro García Linera
Lehislatura Plurinasional a Lehislatibo nga Asemblia
Senado
Kamara dagiti Deputado
Wayawaya manipud iti Espania
• Nairangarang
6 Agosto1825
• Nabigbigan
21 Hulio 1847
• Agdama a batay-linteg
7 Pebrero 2009
Kalawa
• Dagup
1,098,581 km2 (424,164 sq mi) (Maika-27)
• Danum (%)
1.29
Populasion
• Karkulo idi 2015
11,410,651[4] (Maika-83)
• Densidad
10.4/km2 (26.9/sq mi) (Maika-221)
GDP (PPP) Karkulo ti 2017
• Dagup
$83.608-bilion[5] (Maika-91)
• Tunggal maysa a tao
$7,552[5] (Maika-119)
GDP (nominal) Karkulo ti 2017
• Dagup
$39.267-bilion[5] (Maika-96)
• Tunggal maysa a tao
$3,546[5] (Maika-119)
Gini (2014) negatibo nga idadakkel 48.4[6]
nangato
HDI (2015) steady 0.674[7]
kalalainganna · Maika-118
Kuarta Boliviano (BOB)
Sona ti oras BOT (UTC−4)
Agmaneho iti kanawan
Kodigo ti panagtawag +591
TLD ti internet .bo
  1. ^ Bayat a ti Sucre ket ti batay-linteg a kapitolio, ti La Paz ket isu ti tugaw ti gobierno, kas kameng ti UCCI, a kas ti de facto a kapitolio. Kitaen ti dita baba.

Ti Bolivia (Espaniol: [boˈliβja]; Guarani: Mborivia [ᵐboˈɾiʋja]; Quechua: Buliwya Plantilia:IPA-qu; Aimara: Wuliwya [wʊlɪwja]), oipisial nga ammo a kas ti Plurinasional nga Estado ti Bolivia (Espaniol: Estado Plurinacional de Bolivia),[8][9] ket ti napalikmutan iti daga a pagilian a mabirukan idiay akinlaud-tengnga ti Abagatan nga Amerika. Daytoy ket bineddengan iti amianan ken daya babaen ti Brasil, iti abagatan a daya babaen ti Paraguay, iti abagatan babaen ti Arhentina, iti abagatan a laud babaen ti Chile, ken iti amianan a laud babaen ti Peru. Maysa a pagkatlo iti pagilian ket kabambanatayan ti Andes.

Ti kadakkelan a siudad ken ti kangrunaan a sentro ti ekonomia ken pinansia ket ti Santa Cruz de la Sierra a mabirukan idiay Llanos Orientales iti kaaduan a nadalumpinas a rehion iti Daya ti Bolivia. Ti Bolivia ket maysa kadagiti dua a napalikmutan iti daga pagilian (ti sabali ket ti Paraguay) a mabirukan iti ruar ti Apro-Eurasia. Ti Bolivia ket heograpiko a ti kadakkelan a napalikmutan iti daga a pagilian iti Kaamerikaan, ngem agtultuloy a relatibo a bassit a pagilian kadagiti termino ti ekonomia ken militar.[10]

Sakbay ti kolonisasion ti Espaniol, ti rehion ti Andes ket parte idi ti Imperio nga Inca, bayat a ti akin-amianan ken akindaya a tanap ket tinagtagitao idi babaen dagiti nawaya a tribu. Dagiti Espaniol a konkistador a simmangpet manipud idiay Cuzco ken Asunción ket tinengngelda ti rehion idi maika-16 a siglo. Idi las-ud ti panawen ti kolonia ti Espaniol inadminstro idi ti Bolivia babaen ti Naarian nga Audiencia ti Charcas. Binangon ti Espania ti imperiona iti plata a naiyaon manipud kadagiti mina ti Bolivia.

Kalpasan iti immuna a panangawag iti wayawaya idi 1809, 16 a tawtawen iti gubat ti simmaruno sakbay anabangon ti republika, a nanaganan kenni Simón Bolívar, idi 6 Agosto 1825. Manipud iti pannakawayana, ti Bolivia ket nagsagsagaba kadagiti nariri a paset ti panawen ti politika ken ekonomia, a mairaman ti pannakapukaw kadagiti kaarubayan a teritorio kadagiti kaarrubana, a kas ti Acre ken dagit parte ti Gran Chaco. Daytoy ket napalikmutanen ti daga manipud idi inkapet ti Chile ti terotiona iti aplaya iti Pasipiko kalpasan ti Gubat ti Pasipiko (1879–84), ngem dagiti pannakakitunos kadagiti kaarubana pagilian ket naikkan iti saan a dagus a panagserrek kadagiti taaw ti Pasipiko ken Atlantiko.

Ti populasion ti pagian ket nakarkulo iti 11 a riwriw, daytoy ket multietniko, a mairaman dagiti Amerindiano, Mestiso, Europeano, Asiano ken Aprikano. Ti Segregasion iti puli ken sosial a napataud manipud iti kolonisasion ti Espaniol ket nagtultuloy iti moderno apanawen. Ti Espaniol ket ti opsial ken ti kaaduan a naisasao a pagsasao, ngem adda met dagiti 36 nga indihenio a pagsasao nga addaan pay iti kasasaad nga opisial, a ti kaaduan a naisasao kadagitoy ket ti pagsasao a Guarani, Aimara ken ti Quechua.

Ti moderno a Bolivia ket batay-linteg nga unitario nga estado, a nabingbingay kadagiti siam a departamento. Agdumaduma ti heograpiana manipud kadagiti pantok ti Andes iti laud, aginggana kadagiti akindaya a tanap, a mabirukan iti kaunegan ti Labneng Amasona. Daytoy ket agrangrang-ay a pagilian, nga addaan iti agpakatengnga a pannakairanggo iti Pagsurotan ti Panagrang-ay ti Nagtagitaoan ken iti agpang ti kinapanglaw iti 53 a porsiento.[11] Dagiti nangruna nga aktibidadna iti ekonomia ket mairaman ti agrikultura, panagtarikayo, panagkalap, panagmina, ken panagpataud kadagiti tagilako iti abel, kawes, dagiti napapino a metal, ken panagpapino iti lana. Ti Bolivia ket nabaknang kadagiti mineral a napangpangruna iti lata.

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ "Moneda de 10 Centavos" [10 Cent Coins] (iti Espaniol). Central Bank of Bolivia. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 28 Abril 2007. Naala idi 28 Enero 2014. 
  2. ^ Political Constitution of the State – Article 5
  3. ^ "South America :: Bolivia". The World Factbook. Central Intelligence Agency. Naala idi 25 Marso 2017. 
  4. ^ [1]. Instituto Nacional de Estadística de Bolivia.
  5. ^ a b c d "Report for Selected Countries and Subjects". International Monetary Fund. 
  6. ^ "Gini index". World Bank. Naala idi 9 Nobiembre 2016. 
  7. ^ "2016 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2016. Naala idi 23 Marso 2017. 
  8. ^ "Bolivia (Plurinational State of)". Who.int. 11 Mayo 2010. Naala idi 30 Agosto 2010. 
  9. ^ "Bolivia (Plurinational State of)". UNdata. Naala idi 30 Agosto 2010. 
  10. ^ Schenoni, Luis (2017) "Subsystemic Unipolarities?" in Strategic Analysis, 41(1): 74–86 [2]
  11. ^ "Bolivia baja sus índices de pobreza en 8 años" [Bolivia lowers its poverty levels]. El Deber. 30 November 2011. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 5 Disiembre 2011. Naala idi 30 Nobiembre 2011. 

Bibliograpia[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Midia a mainaig iti Bolivia iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Bolivia manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)