Chile

Manipud iti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Darsen a mapan iti pagdaliasatan Darsen a mapan agbiruk

Nagsasabtan: 30°S 71°W / 30°S 71°W / -30; -71

Republika ti Chile
República de Chile  (Espaniol)
Wagayway ti Chile
Wagayway
Eskudo ti Chile
Eskudo
Napili a pagsasao: 
  • "Por la razón o la fuerza" (Espaniol)
  • "By right or might" [1]
Nailian a kanta: 
Nailian a kanta ti Chile
Naipakita ti Chile shown iti nangisit a berde; naipakita it napusasaw a berde ti tinunton ngem saan a mabigbig a Teritorio ti Antartiko.
Naipakita ti Chile shown iti nangisit a berde; naipakita it napusasaw a berde ti tinunton ngem saan a mabigbig a Teritorio ti Antartiko.
Kapitolio
ken kadakkelan a siudad
Santiagoa
33°26′S 70°40′W / 33.433°S 70.667°W / -33.433; -70.667
Nailian a pagsasaoEspaniol
Nagan dagiti umiliChileno, Taga-Chile
GobiernoUnitario a presidensial a batay-linteg a republika
Sebastián Piñera
LehislaturaNailian a Kongreso
Senado
Kamara dagiti Deputado
Wayawaya 
manipud iti Espania
18 Septiembre1810
• Nairangarang
12 Pebrero 1818
• Nabigbig
25 Abril 1844
11 Septiembre 1980
• Nagpatingga ti diktadora ti militar
5 Oktubre 1988
• Transision ti demokrasia iti Chile
11 Marso 1990
Kalawa
• Dagup
756,096.3 km2 (291,930.4 sq mi) (Maika-38)
• Danum (%)
1.07b
Populasion
• Senso idi 2017
17,574,003[2] (Maika-64)
• Densidad
24/km2 (62.2/sq mi) (Maika-198)
GDP (PPP)Karkulo idi 2020
• Dagup
decrease $456.394 billion[3] (Maika-43)
• Tunggal maysa a tao
decrease $23,455[3] (Maika-57)
GDP (nominal)Karkulo idi 2020
• Dagup
decrease $245.414 billion[3] (Maika-45)
• Tunggal maysa a tao
decrease $12,612[3] (Maika-55)
Gini (2017)steady 44.4[4]
kalalainganna
HDI (2019)increase 0.851[5]
nangato unay · Maika-43
KuartaPisos (CLP)
Sona ti orasUTC−3 ken −5 (CLT ken EASTc)
Pagmanehuankanawan
Kodigo ti panagtawag+56
Kodigo ti ISO 3166CL
TLD ti internet.cl
  1. Ti Lehislatura ket naikuartel idiay Valparaíso.
  2. Mairaman ti Easter Island ken Isla Sala y Gómez; saan a mairaman ti 1,250,000 kuadrado kilometro (480,000 sq mi) iti teritorio a tinunton idiay Antartika.

Ti Chile (Espaniol: [ˈtʃile]), opisial a ti Republika ti Chile, ket ti pagilian iti Abagatan nga Amerika a mangsakop iti ababa ken atiddog, akikid a pirgis ti daga a nagbaetan ti Andes iti daya ken ti Taaw Pasipiko iti laud. Daytoy ket beddenganna ti Peru iti amianan, ti Bolivia iti amianan a daya, ti Arhentina iti daya, ken ti Pasahe Drake iti adayo nga abagatan. Ti teritorio ti Chile ket mairaman dagiti isla ti Pasipiko ti Juan Fernández, Salas y Gómez, Desventuradas, ken Rapa Nui idiay Oceania. Tuntonen pay ti Chile iti agarup a 1,250,000 kuadrado kilometro (480,000 sq mi) iti Antartika, urayno amin a panagtunton ket nasuspende babaen ti Tulag ti Antartiko.

Ti namaga a Desierto Atacama idiay akin-amianan a Chile ket aglaon kadagiti adu a kinabaknang iti mineral, a naipangpangruna ti gambang. Ti bassit met laeng a lugar iti tengnga ket kaaduan iti termino iti populasion ken dagiti rekurso iti agrikultura, ken daytoy ti sentro ti kultura ken politika a dimmakkelan ti Chile idi naladaw a maika-19 a siglo idi inkorporadona dagiti rehion ti amianan ken abagatan. Ti akin-abagatan a Chile ket nabaknang kadagiti kabakiran ken dagiti daga a pagaraban, ken mangipakaita kadagiti agsasaruno a bulkan ken dagiti danaw. Ti akin-abagatan nga aplaya ket labirinto dagiti piordo, sabangan ken dagiti kanal, dagiti agtirtiritir a peninsula, ken dagiti isla.[6]

Atacama

Pinarukma ken kinolonia ti Espania ti Chile idi tengnga ti maika-16 a siglo, ken sinukatanda ti turay ti Inca idiay akin-amianan a Chile, ngem napaay a nangparukma dagiti nawaya a Mapuche a nagtagtagitao ti abagatan a tengnga a Chile. Kalpasan ti panagirangarang ti wayawaya manipud iti Espania idi 1818, rimmuar ti Chile kadagiti tawen ti 1830 a kas relatibo a natalinaay nga autoritariano a republika. Idi maika-19 a siglo, nakakita ti Chile iti nasayaat a panagdur-as ti ekonomia, ken nangipatingga daytoy iti resistansia dagiti Mapuche kadagiti tawen ti 1880 ken nakagun-od iti agdama a teritoriona iti amianan iti Gubat ti Pasipiko (1879–83) kalpasan ti panangabakna iti Peru ken Bolivia.[7] Kadagiti naladaw a tawen ti 1960 ken dagiti nasapa a tawen ti 1970, nakasanay ti pagilian iti nakaro a kanigid-kanawan a politikal a polarisasion ken riribuk. Daytoy a pasamak ket nagbanagan ti kudeta ti Chile ti 1973 a nangparmek iti kanawan a payak a gobierno ni Salvador Allende ken nakaitakderan ti nagpaut iti 16 a tawen a kanawan a payak a diktadura ti militar a nakatayan wenno nakapukawan dagiti ad-adu ngem 3,000 a tattao. Ti turay nga indaluan babaen ni Augusto Pinochet ket nagpatingga idi 1990 kalpasan iti pannakaabakna iti reperendum iti 1988 ken sinaruno babaen ti kumaduaan ti sentro a kanawan a nagturay kadagiti uppat a presidensia aginggana idi 2010.

Mapa dagiti tallo a lugar a mangbingay iti teritorio ti Chile:
Iti asul: Kontinental a Chile.
Iti nalabbasit: Insular a Chile.
Iti berde: Antartiko a Chile.

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ "100 Peso Coin". Banco Central de Chile (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 10 Mayo 2012. Naala idi 16 Septiembre 2012.
  2. ^ "Resultados Definitivos Censo 2017" (PDF) (Presentasion) (iti Espaniol). Instituto Nacional de Estadística de Chile. 1 Enero 2018. Naala idi 18 Enero 2017.
  3. ^ a b c d "Chile". World Economic Outlook Database, October 2020 (iti Ingles). International Monetary Fund. Naala idi 25 Disiembre 2020.
  4. ^ "GINI Index (World Bank Estimate)" (iti Ingles). World Bank. Naala idi 4 Abril 2020.
  5. ^ "Human Development Report 2020" (PDF) (iti Ingles). United Nations Development Programme. 15 Disiembre 2020. Naala idi 15 Disiembre 2020.
  6. ^ "Bureau of Western Hemisphere Affairs, Background Note: Chile" (iti Ingles). United States Department of State. 16 Disiembre 2011. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2012-07-13.
  7. ^ "Chile". The World Factbook (iti Ingles). Central Intelligence Agency. Naala idi 17 Pebrero 2014.

Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]

  • Simon Collier and William F. Sater, A History of Chile, 1808–1894, Cambridge University Press, 1996
  • Paul W. Drake, and others., Chile: A Country Study, Library of Congress, 1994
  • Luis Galdames, A History of Chile, University of North Carolina Press, 1941
  • Brian Lovemen, Chile: The Legacy of Hispanic Capitalism, 3rd ed., Oxford University Press, 2001
  • John L. Rector, The History of Chile, Greenwood Press, 2003

Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig iti Chile iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Chile manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)