Chile

Manipud iti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Republika ti Chile
República de Chile  (Espaniol)
Wagayway Eskudo
Pasasao: 
  • "Por la razón o la fuerza" (Espaniol)
  • "By right or might" [1]

Nailian a kanta ti Chile
Naipakita ti Chile shown iti nangisit a berde; naipakita it napusasaw a berde ti tinunton ngem saan a mabigbig a Teritorio ti Antartiko.
Kapitolio
ken kadakkelan a siudad
Santiagoa
33°26′S 70°40′W / 33.433°S 70.667°W / -33.433; -70.667
Nailian a pagsasao Espaniol
Nagan dagiti umili Chileno, Taga-Chile
Gobierno Unitario a presidensial a batay-linteg a republika
 -  Presidente Michelle Bachelet
Lehislatura Nailian a Kongreso
 -  Akin-ngato a kamara Senado
 -  Akin-baba a kamara Kamara dagiti Deputado
Wayawaya manipud iti Espania
 -  Umuna Hunta ti Gobierno 18 Septiembre1810 
 -  Nairangarang 12 Pebrero 1818 
 -  Nabigbig 25 April 1844 
 -  Agdama a Batay-linteg 11 Septiembre 1980 
 -  Nagpatingga ti diktadora ti militar 5 Oktubre 1988 
 -  Transision ti demokrasia iti Chile 11 Marso 1990 
Kalawa
 -  Dagup 756,096.3 km2 (Maika-38)
291,930.4 sq mi
 -  Danum (%) 1.07b
Populasion
 -  2015 (karkulo) 18,006,407[2] (Maika-62)
 -  2012 (senso) 16,341,929[3]
 -  Densidad 24/km2 (Maika-194)
61/sq mi
GDP (PPP) 2014 karkulo
 -  Dagup $410.277 billion[4] (Maika-42)
 -  Tunggal maysa a tao $23,165[4] (Maika-53)
GDP (nominal) 2014 karkulo
 -  Dagup $264.095 bilion[4] (Maika-38)
 -  Tunggal maysa a tao $14,911[4] (Maika-49)
Gini (2011) positive decrease 50.3[5]
nangato
HDI (2013) increase 0.822[6]
nangato unay · Maika-41
Kuarta Pisos (CLP)
Sona ti oras CLT ken EASTc (UTC−3 ken −5)
Pagmanehuan kanawan
Kodigo ti panagtawag +56
TLD ti internet .cl
a. Ti Lehislatura ket naikuartel idiay Valparaíso.
b. Mairaman ti Easter Island ken Isla Sala y Gómez; saan a mairaman ti 1,250,000 kuadrado kilometro (480,000 sq mi) iti teritorio a tinunton idiay Antartika.

Ti Chile (Espaniol: [ˈtʃile]), opisial a ti Republika ti Chile, ket ti pagilian iti Abagatan nga Amerika a mangsakop iti ababa ken atiddog, akikid a pirgis ti daga a nagbaetan ti Andes iti daya ken ti Taaw Pasipiko iti laud. Daytoy ket beddenganna ti Peru iti amianan, ti Bolivia iti amianan a daya, ti Arhentina iti daya, ken ti Pasahe Drake iti adayo nga abagatan. Ti teritorio ti Chile ket mairaman dagiti isla ti Pasipiko ti Juan Fernández, Salas y Gómez, Desventuradas, ken Easter Island idiay Oceania. Tuntonen pay ti Chile iti agarup a 1,250,000 kuadrado kilometro (480,000 sq mi) iti Antartika, urayno amin a panagtunton ket nasuspende babaen ti Tulag ti Antartiko.

Ti namaga a Disierto Atacama idiay akin-amianan a Chile ket aglaon kadagiti adu a kinabaknang iti mineral, a naipangpangruna ti gambang. Ti bassit met laeng a lugar iti tengnga ket kaaduan iti termino iti populasion ken dagiti rekurso iti agrikultura, ken daytoy ti sentro ti kultura ken politika a dimmakkelan ti Chile idi naladaw a maika-19 a siglo idi inkorporadona dagiti rehion ti amianan ken abagatan. Ti akin-abagatan a Chile ket nabaknang kadagiti kabakiran ken dagiti daga a pagaraban, ken mangipakaita kadagiti agsasaruno a bulkan ken dagiti danaw . Ti akin-abagatan nga aplaya ket labirinto dagiti piordo, sabangan ken dagiti kanal, dagiti agtirtiritir a peninsula, ken dagiti isla.[7]

Atacama

Pinarukma ken kinolonia ti Espania ti Chile idi tengnga ti maika-16 a siglo, ken sinukatanda ti turay ti Inca idiay akin-amianan a Chile, ngem napaay a nangparukma dagiti nawaya a Mapuche a nagtagtagitao ti abagatan a tengnga a Chile. Kalpasan ti panagirangarang ti wayawaya manipud iti Espania idi 1818, rimmuar ti Chile kadagiti tawen ti 1830 a kas relatibo a natalinaay nga autoritariano a republika. Idi maika-19 a siglo, nakakita ti Chile iti nasayaat a panagdur-as ti ekonomia, ken nangipatingga daytoy iti resistansia dagiti Mapuche kadagiti tawen ti 1880 ken nakagun-od iti agdama a teritoriona iti amianan iti Gubat ti Pasipiko (1879–83) kalpasan ti panangabakna iti Peru ken Bolivia.[8] Kadagiti naladaw a tawen ti 1960 ken dagiti nasapa a tawen ti 1970, nakasanay ti pagilian iti nakaro a kanigid-kanawan a politikal a polarisasion ken riribuk. Daytoy a pasamak ket nagbanagan ti kudeta ti Chile ti 1973 a nangparmek iti kanawan a payak a gobierno ni Salvador Allende ken nakaitakderan ti nagpaut iti 16 a tawen a kanawan a payak a diktadura ti militar a nakatayan wenno nakapukawan dagiti ad-adu ngem 3,000 a tattao. Ti turay nga indaluan babaen ni Augusto Pinochet ket nagpatingga idi 1990 kalpasan iti pannakaabakna iti reperendum iti 1988 ken sinaruno babaen ti kumaduaan ti sentro a kanawan a nagturay kadagiti uppat a presidensia aginggana idi 2010.

Mapa dagiti tallo a lugar a mangbingay iti teritorio ti Chile:
Iti asul: Koninental a Chile.
Iti nalabbasit: Insular a Chile.
Iti berde: Antarctiko a Chile.

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ "100 peso Coin". Central Bank of Chile. Naidulin manipud ti kasisigud idi 10 Mayo 2012. Naala idi 16 Septiembre 2012. 
  2. ^ "CIFRAS DE ENVEJECIMIENTO Y MIGRACIÓN MUESTRAN UN CHILE DISTINTO AL DE HACE UN DECENIO". POBLACIÓN PAÍS Y REGIONES – ACTUALIZACIÓN 2002–2012. National Statistics Institute (Chile). 4 Septiembre 2014. Naala idi 4 Septiembre 2014. 
  3. ^ "Revisión del cuestionado Censo 2012 reduce población chilena a 16.341.929" (iti Espaniol). Emol. Naala idi 26 Pebrero 2014. 
  4. ^ a b c d "Chile". International Monetary Fund web site. Oktubre 2014. Naala idi 24 Oktubre 2014. 
  5. ^ "Society at a Glance : Social Indicators OECD". OECD. Oktubre 2012. Naala idi 28 Oktubre 2013. 
  6. ^ "2014 Human Development Report Summary". United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014. 
  7. ^ "Bureau of Western Hemisphere Affairs, Background Note: Chile". United States Department of State. 16 Disiembre 2011. 
  8. ^ "Chile". The World Factbook. Central Intelligence Agency. Naala idi 17 Pebrero 2014. 

Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]

  • Simon Collier and William F. Sater, A History of Chile, 1808–1894, Cambridge University Press, 1996
  • Paul W. Drake, and others., Chile: A Country Study, Library of Congress, 1994
  • Luis Galdames, A History of Chile, University of North Carolina Press, 1941
  • Brian Lovemen, Chile: The Legacy of Hispanic Capitalism, 3rd ed., Oxford University Press, 2001
  • John L. Rector, The History of Chile, Greenwood Press, 2003

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Midia a mainaig iti Chile iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Chile manipud iti Wikivoyage (Ingles)