Venezuela

Naggapo idiay Ilokano Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Bolivariana a Republika ti Venezuela[a]
República Bolivariana de Venezuela
Wagayway Eskudo
Gloria al Bravo Pueblo
Gloria iti Natured a Tattao
Kapitolio
ken kadakkelan a siudad
Caracas
10°30′N 66°58′W / 10.500°N 66.967°W / 10.500; -66.967
Nailian a pagsasao Espaniol[b]
Etniko a grupgrupo (2011)
Nagan dagiti umili Venezolano, Taga-Venzuela
Gobierno Pederal a presidenstial a batay-linteg a republika
 -  Presidente Nicolás Maduro
 -  Bise Presidente
Lehislatura Nailian nga Asemblia
Pannakawayawaya
 -  manipud ti España 5 Hulio 1811 
 -  manipud ti Gran Colombia 13 Enero 1830 
 -  Mabigbigan 30 Marso 1845 
 -  Agdama a batay-linteg 20 Disiembre 1999 
Kalawa
 -  Dagup 916,445 km2 (Maika-33)
353,841 sq mi
 -  Danum (%) 0.32[d]
Populasion
 -  2011 (senso) 28,946,101 (Maika-44)
 -  Densidad 30.2/km2 (Maika-181)
77/sq mi
GDP (PPP) 2011 karkulo
 -  Dagup $374.111 bilion[1]
 -  Tunggal maysa a tao $12,568[1]
GDP (nominal) 2011 karkulo
 -  Dagup $315.841 bilion[1]
 -  Tunggal maysa a tao $10,610[1]
Gini (2010) 39[2]
kalalainganna
HDI (2011) increase 0.735[3]
nangato · Maika-73
Kuarta Bolívar fuerte[e] (VEF)
Sona ti oras VET (UTC–4½)
Pagmanehuan kanawan
Kodigo ti panagtawag +58
TLD ti internet .ve
a. ^ Ti "Bolivariana a Republika ti Venezuela" ket isu ti napno nga opisial a titulo manipud ti pannakaampon ti baro a Batay-linteg ti 1999, idi ti estado ket napanagan a kas pammadayaw kenni Simón Bolívar.
b. ^ Ti Batay-linteg ket mangbigbig pay kadagiti amin a patneng a pagsasao a naisasao iti pagilian.
c. Espaniol, Italiano, Amerindiano, Aprikano, Portuges, Arabo ken Aleman.
d. ^ Dagiti dagup ti kalawa ket mairaman laeng ti tinurturayan ti Venezuela a teritorio.
e. ^ Idi 1 Enero 2008, naipayyammo ti maysa a baro a bolivar, ti bolívar fuerte (ISO 4217 kodigo VEF) nga agapateg ti 1,000 VEB.

Ti Venezuela (Dengngeni/ˌvɛnəzˈwlə/ ven-uh-zwale-uh, lokal: [βeneˈswela]), opisial a tinawtawagan ti Bolivariana a Republika ti Venezuela[1] (Espaniol: República Bolivariana de Venezuela [reˈpuβlika βoliβaˈɾjana ðe βeneˈswela]), ket maysa a pagilian idiay akin-amianan nga aplaya ti Abagatan nga Amerika. Ti teritorio ti Venezuela ket sakupenna ti agarup a 916,445 kuadrado kilometro (353,841 sq mi) nga adda dagiti nakarkulo a populasion iti 29,105,632. Ti Venezuela ket naikedkeddeng nga estado nga adda iti nangato unay a biodibersidad, nga adda dagiti taengan a sumakup manipud ti Andes a kabambantayan iti laud aginggana ti katuduan a bakir ti Labneng Amasona iti abagatan, babaen dagiti nawatiwat a llanos a tanap ken Karibe nga aplaya iti tengnga ken ti Karayan Delta ti Orinoco iti daya.

Ti Venezuela a kolonia ti España idi 1522 urayno adda dagiti resistansia manipud kadagiti patneng a tattao. Daytoy ket nagbalin a maysa kadagiti immuna nga Espaniol Amerikano a kolonia a nangirangarang ti pannakawayawaya (idi 1811), ngem saan a nakatalged a nangbangon ti pannakawayawaya aginggana idi 1821 (a kas maysa a departmento ti pederal a republika ti Gran Colombia, a nakagun-od ti napno a pannakawayawaya idi 1830).Idi las-ud ti maika-19 a siglo ti Venezuela ket nagsagsagaba ti politikal a diktadura, ken daytoy idi ket tinurturayan babaen dagiti rehional a caudillo (nabileg a tattao ti milisia) iti kaaduan ti maika-20 a siglo. Ti pagilian ket adda idin kadagiti napugsa-pugsay a demokratiko a gobierno idi baetan ti 1945 ken ti agdama nga aldaw; kasla kadagiti kaaduan a pagilian ti Latin nga Amerika, daytoy ket nakasagsagaba kadagiti kudeta ken dagiti milisia a diktadura. Dagiti ekonomiko a siddaaw iti tawtawen ti 1980 ken tawtawen 1990 ket nangiturong ti maysa a politikal a didigra a gapuanan kadagiti sumurok a 3,000 a natnatay kadagiti riribok ti Caracazo iti 1989, ti dua kudeta idi 1992, ken ti panagpabasol kenni Presidente Carlos Andrés Pérez para iti panagtakaw kadagiti publiko a pundo idi 1993. Ti pannakarebba ti talek dagiti adda a partido ket nakakita ti 1998 nga eleksion iti dati nga opisial ti buyot a ni Hugo Chávez, ken ti panangirugi ti Bolivariana a Rebolusion, iti panangrugi ti maysa a 1999 a Konstituente nga Asemblia tapno makasurat ti baro a Batay-linteg ti Venezuela.

Ti Venezuela ket maysa a pederal a presidensial a republika a buklen dagiti 23 nga estado, ti Kapitolio a Distrito (a mangsakup ti Caracas), ken dagiti Pederal nga Agkamkammatalek (a mangsaksakup kadagiti adda ti pantar nga isla ti Venezuela). Ti Venezuela ket agtunton kadagiti amin a Guyanes a teritorio ti laud iti Karayan Essequibo; daytoy a 159,500 kuadrado kilometro (61,583 sq mi) a paset ti daga ket tinawtawagan ti Guayana Esequiba wenno ti Zona en Reclamación (ti "sona nga agdama a tinunton").[4]

Ti Venezuela ket maysa kadagiti urbano unay a pagilian iti Latin nga Amerika;[5][6] kaaduan kadagiti Taga- Venezuela ket agtataengda kadagiti siudad iti amianan, a naipangpangruna idiay kapitoliona, a Caracas, nga isu pay daytoy ti kadakkelan a siudadna. Manipud idi nadukatalan ti lana idi nasapa a maika-20 a siglo, ti Venezuela ket maysan kadagiti mangidaulo nga agilaklako ti lana iti lubong ken adda kadagiti kadakkelan a reserba ti lana. Dati idi a di naparang-ay unay nga aglaklako kadgiti tagilako ti agrikultura a kas ti kape ken kakaw, ti lana ket napardas a nagbalin a kaaduan a nailaklako ken rentas ti gobierno. Ti tawtawen ti 1980 a kaadu unay ti lana ket nangiturongan ti maysa a didigra ti ruar nga utang ken ti maysa a napaut nga ekonmiko a didigra , a nakakita ti panagpangato ti inflacion iti 100% idi 1996 ken ti panakaipangato ti gatad ti kinapanglaw iti 66% idi 1995[7] idi ti (babaen ti 1998) tunggal maysa a tao ti GDP ket natnag iti isu met laeng nga agpang a kas idi 1963, a bimmassit iti pagkatlo manipud iti kangatona idi 1978.[8] Ti pannakaungar dagiti presio ti lana kalpasan ti 2001 ket nagparang-ay ti ekonomia ti Venezuela ken nakaaramidan dagiti sosial a panaggastos, urayno ti nagbanagan ti 2008 a sangalubongan a didigra ti pinansia ket nakakita ti baro a panagpababa ti ekonomia.

Etimolohia[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti palafito, ti maysa a purok wenno pagtaengan a nabangon kadagiti bagi ti danum.[9] V YA

Idi 1499, ti maysa nga ekspedision nga indauloan babaen ni Alonso de Ojeda ket nagbisita ti aplaya ti Venezuela. Dagiti salingkadang a balay iti lugar ti Danaw Maracaibo ket nangipalplagip ti nabigador a ni Amerigo Vespucci iti siudad ti Benesia, isunga ninagananna ti rehion iti "Veneziola", nga iti kontemporario a Toskano (patneng a pagsasao ni Vespucci) ket kaibuksilanna ti "bassit a benesia".[10] Ti nagan ket nakaala ti agdama a pannakailetrana a kas resulta ti Espaniol nga impluensia,[10] nga iti suldong nga -uela ket maus-usar a kas pangpabassit a termino ti (a kas ti plaza / plazuela, cazo / cazuela); isunga, ti kasisigud kapanunotan ti termino ket mabalin nga iti maysa a "bassit a Benesia".[11] Ti Aleman a termino para iti lugar, a "Klein-Venedig", ket kaibuksilanna pay ti bassit a Benesia.

Urayno kasta, ti Vespucci a sarita ket agtutloy nga isu ti kadayegan ken naaw-awat a bersion ti taudan ti nagan ti pagilian, ti sabali a rason para iti nagan ket naibagbaga ti pangilaglagip ni Martín Fernández de Enciso, ti maysa a kameng ti timpuyogan ni Vespucci ken Ojeda. Iti obrana aSumma de Geografía, inbagbagana a nabirukanda ti maysa a patneng a populasion a nagtawtawag ti bagbagida iti "Veneciuela," a nangisingasing a ti nagan a "Venezuela" ket mabalin a nagtaud manipud ti patneng a lubong.[12]

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ a b c d "Venezuela". Internasional a Pundo ti Panguartaan. Naala idi 24 Abril 2012. 
  2. ^ "Gini a koepisiente para iti Bolivariana a Republika ti Venezuela". Instituto Nacional de Estadística. 2011. 
  3. ^ "Panangipakita ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan para iti Bolivariana a Republika ti Venezuela". Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2011. Naala idi 5 Nobiembre 2011. 
  4. ^ website ti Testo ti Tulag iti Nagkaykaysa a Pagpagilian "Tulagan ti Hinebra, Pebrero 17, 1966". Nagkaykayasa a Pagpagilian. Naidulin manipud ti kasisigud idi Mayo 5, 1966. Naala idi Enero 15, 2013. 
  5. ^ Abagatan nga Amerika. Encarta. Naidulin manipud ti kasisigud idi 21 Abril 2007. Naala idi 13 Marso 2007. 
  6. ^ "Dagiti naikapet a Tabla" (PDF). Dagiti Prospekto ti Urbanisasion ti Lubong: Ti 1999 a Rebision. Nagkaykaysa a Pagpagilian. Naala idi 13 Marso 2007. 
  7. ^ Michael McCaughan (4 Enero 2011). Ti Gubat ti Venezuela. Seven Stories Press. p. 32. ISBN 978-1-60980-116-8. Naala idi 16 Abril 2012. 
  8. ^ Kelly, Janet, ken Palma, Pedro (2006), "Ti Sindrome ti Ekonomiko a Pannakapaay ken ti Panagbiruk para iti Panagbalbaliw", iti McCoy, Jennifer ken Myers, David (eds, 2006), Ti Pannakawarwar ti Representatibo a Demokrasia idiar Venezuela, Unibersidad ti Johns Hopkins a Pagmalditan. p. 207 ISBN 0-8018-8428-4
  9. ^ Venezuela. Lonely Planet. 2004. ISBN 978-1-74104-197-2. ISBN 1-74104-197-X. Naala idi 10 Marso 2007. . p. 177.
  10. ^ a b Venezuela: Ti Petro-Estado nga Agus-usar kadagiti Maipabaro nga Enerhia: Ti Parawad iti... idiay Liblibro ti Google Babaen ni Germán Massabié
  11. ^ Thomas, Hugh (2005). Dagiti Karayan ti Balitok: Ti Iyuungar ti Espaniol nga mperio, manipud kenni Columbus aginggana kenni Magellan. Random House. p. 189. ISBN 0-375-50204-1. 
  12. ^ Cuadernos Hispanoamericanos (iti Espaniol). Instituto de Cultura Hispánica (Agencia Española de Cooperación Internacional). 1958. p. 386. 

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig ti Venezuela idiay Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Venezuela manipud idiay Wikivoyage