España
| Pagarian iti España
Reino de España
|
||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||
| Pasasao: "Plus Ultra" (Latin) (Ilokano: Sumaruno iti Labes) |
||||||
|
(Ilokano: Naarian a Martsa) |
||||||
![Lokasion iti España (nangisit a berde)– idiay Europa (berde ken nangisit a kolordapo)– idiay Kappon ti Europa (berde) — [Sarita]](/wiki/Papeles:EU-Spain.svg) Lokasion iti España (nangisit a berde)
– idiay Europa (berde ken nangisit a kolordapo) |
||||||
| Kapitolio (ken kadakkelan a siudad) |
Madrid 40°26′N 3°42′W / 40.433°N 3.700°WNagsasabtan: 40°26′N 3°42′W / 40.433°N 3.700°W |
|||||
| Opisial a pagsasao | Espaniol[paammo 2] | |||||
| Mabigbig a rehional a pagsasao |
Basko, Katalán/Balensiano, Gallego ken Ossitano | |||||
| Nagan dagiti umili | Espaniol, Kastila | |||||
| Gobierno | Unitario a parlamentario a batay-linteg a monarkia | |||||
| - | Ari | Juan Carlos I | ||||
| - | Kangrunaan a Ministro | Mariano Rajoy | ||||
| Lehislatura | Cortes Generales | |||||
| - | Ngato a Kamara | Senado | ||||
| - | Baba a Kamara | Kongreso dagiti Deputado | ||||
| Panakabangon | Maika-15 a siglo | |||||
| - | Tinawtawid a petsa | 569 (panagpangato idiay trono ni Liuvigild) | ||||
| - | Dinastiko | 1479 | ||||
| - | De facto | 1516 | ||||
| - | De jure | 1715 | ||||
| - | Nailian nga estado | 1812 | ||||
| - | Batay-linteg a demokrasia | 1978 | ||||
| Kalawa | ||||||
| - | Dagup | 504,030 km2 (Maika-51) 195,364 kd milia |
||||
| - | Danum (%) | 1.04 | ||||
| Bilang dagiti umili | ||||||
| - | 2010 karkulo | 46,030,109[1] (Maika-27) | ||||
| - | Densidad | 93/km2 (Maika-106) 231/kd mi |
||||
| GDP (PPP) | 2011 karkulo | |||||
| - | Dagup | $1.413 trillion[2] (Maika-13) | ||||
| - | Tunggal maysa a tao | $30,622[2] (Maika-28) | ||||
| GDP (nominal) | 2011 karkulo | |||||
| - | Dagup | $1.536 trillion[2] (Maika-12) | ||||
| - | Tunggal maysa a tao | $33,298[2] (Maika-26) | ||||
| Gini (2005) | 32[3] | |||||
| HDI (2011) |  0.878[4] (nangato unay) (Maika-23) |
|||||
| Kuarta | Euro (€)[paammo 3] (EUR) |
|||||
| Sona ti oras | CET[paammo 4] (UTC+1) | |||||
| - | Kalgaw (DST) | CEST[paammo 5] (UTC+2) | ||||
| Pakaammo a ti Is-isla ti Kanario ket addaan ti sabali a sona ti oras | ||||||
| Porma ti petsa | dd.mm.yyyy (Espaniol; CE) | |||||
| Agmaneho iti | kanawan | |||||
| Internet TLD | .es[paammo 6] | |||||
| Kodigo ti panagtelepono | 34 | |||||
.svg)
Ti España (
i/ˈspeɪn/ spayn; Espaniol: España, pannakabalikas: [esˈpaɲa] (
denggen)), opisial a ti Pagarian iti España (Espaniol: Reino de España),[paammo 7][5] ket maysa a naturay nga estado ken maysa a kameng iti Kappon ti Europa a mabirukan idiay abagatan a laud nga Europa idiay Iberiko a Peninsula. Ti kangrunaan a dagana ket nabeddengan iti abagatan ken daya babaen ti Baybay Mediterraneano malaksid ti bassit a daga a nagbeddengan ti Ballasiw Taaw a Teritorio ti Britaniko iti Gibraltar; iti amianan babaen ti Pransia, Andorra, ken ti Luek iti Biskaya; ken iti amianan a laud ken laud babaen ti Taaw Atlantiko ken Portugal.
Ti Espaniol a teritorio ket mairaman pay ti Is-isla ti Balear idiay Mediterraneano, ti Is-isla ti Kanario idiay Taaw Atlantiko idiay pantar ti Aprika, ken dagiti dua a naturay a siudad idiay Amianan nga Áprika, Ceuta ken Melilla, a nabeddengan ti Morocco. Maysa pay, ti ili iti Llívia ket maysa nga Espaniol nga exclave a naisanglad ti uneg ti Pranses a teritorio. Nga addaan ti kalawa a 504,030 kuadrado kilometro (194,610 kd mi), isu daytoy ti maikadua a kadakkelan a pagilian idiay Lumaud a Europa ken ti Kappon ti Europa kalpasan ti Pransia, ken ti maikapat a kadakkelan a pagilian idiay Europa kalpasan ti Rusia, Ukrania ken Pransia.
Gapu tui lokasionna, ti teritorio ti España ket suheto ti adu nga akin ruar nga impluensia manipud dagiti prehistoria a panawen ken aginggana ti panakabalinna a maysa a pagilian. Ti España ket rimsua a kas maysa a naipagtitipon a pagilian idi maika-15 a siglo, kalpasan ti panagasawa iti Katoliko a Monarkia ken ti panakalpas ti panagparuma manen, wenno Reconquista, iti Iberiko a peninsula idi 1492. Daytoy ket nagruna pay a nagtaudan iti impluensia kadagiti sabsabali a rehion, naipangpangruna idi agdama a moderno a panawen, idi nagbalin a globo nga imperio a nangibati kadagiti legado iti sumurok a 500 a riwriw a nga agsasao ti Espaniol tatta nga aldaw, a makaaramid daytoy ti maikadua akaaduan ti mangisasao nga umuna a pagsasao.
Ti España ket maysa a demokrasia a naurnong iti porma iti maysa a parlamentario a gobierno babaen ti maysa a batay-linteg a monarkia. Daytoy ket maysa a narang-ay a pagilian nga addaan ti maika sangapulo ket dua a kadakkelan nga ekonomia iti lubong babaen ti nominal a GDP, ken nagato unay a pagalagadan ti panagbiag, a mairaman a ti maika sangapulo a kangatuan a ranggo ti pagsurotan ti kasayaat ti panagbiag iti lubong, manipud idi 2005. Kameng daytoy iti Nagkaykaysa a Pagpagilian, Kappon ti Europa, NATO, OECD, ken ti WTO.
Dagiti linaon |
Etimolohia [urnosen]
Ti pudno a naggapuan ti nagan nga España ken "Espaniol" ket nasuppiatan. Ti taga-ugma a Romano a nagan para iti Iberiko, Hispania, ket naala manipud ti naidaniw a balikas a Hesperia a mangitudo ti España, nga agiballatek ti Griego puot iti Italia a kas maysa a "lumaud a daga" wenno "daga iti lumlumnek nga init" (Hesperia, Εσπερία iti Griego) ken España, a daytoy ket adadayo pay ngem ti laud, a kas ti Hesperia ultima.[6]
Daytoy ket baka kapadpada pay ti Puniko Ispanihad, a kayat na a saoen ket "daga dagiti koneho" wenno "igid", maysa a reperensia iti lokasion ti España idiay gibus ti Mediterraneano; Ti Romana a naaramid a sensilio iti daytoy a rehion manipud ti panagturay ni Hadrian ket agipakpakita ti maysa a babai a langa nga addaan ti koneho iti sakana.[7] Adda pay dagiti agibagbaga a ti balikas nga España ket naala manipud ti Basko a balikas nga Ezpanna a kayatna a saoen ket ti "igid" wenno "nagbeddengan", maysa pay a reperensia a ti kinapudno a ti Iberiko a peninsula ket buklenna ti abagatan a laud iti kontinente ti Europa.[6]
Ti humanista a ni Antonio de Nebrija ket nangigay-at a ti balikas a Hispania ket naggapu ti Iberiko a balikas a Hispalis, a kayatna a saoen ket ti "siudad iti lumaud a lubong". Ni Jesús Luis Cunchillos ket nangisuppiat a ti ramut ti balikas a span ket ti Penisia a balikas ti spy, a kayatna a saoen ket ti "agpanday kadagiti metal". Ngarud ket ti i-spn-ya ket kayatna a saoen ket "ti daga a pagpandayan kadagiti metal".[8]
Paammo [urnosen]
- ^ Agserbi pay daytoy a kas ti Naarian a kanta
- ^ Dagiti dadduma a naturay a komunidad, Katalán, Balensiano, Gallego, Basko and Aranes (Ossiitano) ket dagiti kumadua nga opisial a pagsasao. Aragones|, Asturiano and Leones ket addaan ti bassit nga opisiala panakabigbigan
- ^ Prior to 1999 (babaen ti linteg, 2002) : Espaniol a Peseta.
- ^ Malaksid ti Is=isla ti Kanario, a mangsursurot ti WET (UTC) iti nalamiis a tiempo.
- ^ Malaksid ti Is-isla ti Kanario, a mangsursurot ti WEST (UTC+1) iti kalgaw a tiempo.
- ^ The .eu a turayan ket maus-usar pay, a pinakibinbinningay kadagiti kameng nga estado ti Kappon ti Europa. Ti pay, .cat a pagturayan ket naus-usar kadagiti teritorio nga agsasao ti Katalan.
- ^ Idiay España, dagiti sabsabali a pagsasao ket opisial a mabigbigan a mayanaup ti linteg a patneng a (rehional) a pagsasao babaen ti Europeano a Dokumento ti linteg para iti Rehional wenno dagiti Rehional a Pagsasao. Iti tunggal maysa kadagitoy, ti opisial a nagan ti España ket dagiti sumaganad:
- Aragones: Reino d'Espanya, IPA: [ˈreino ðesˈpaɲa];
- Asturiano: Reinu d'España, IPA: [ˈreinu ðesˈpaɲa];
- Basko: Espainiako Erresuma IPA: [espaɲako eres̺uma];
- Katalán: Regne d'Espanya, IPA: [ˈreŋnə ðəsˈpaɲə] wenno [ˈreŋne ðasˈpaɲa];
- Gallego: Reino de España, IPA: [ˈreino ðe esˈpaɲa];
- Ekstremadura: Réinu d'España, IPA: [ˈreinu ðesˈpaɲa];
- Ositana: Reialme d'Espanha, IPA: [reˈjalme ðesˈpaɲɔ].
Pinagibasaran [urnosen]
- ^ "Opisial a Bilbilang ti Populasion ti España. Ti populasion idi 1 Abril 2010". Instituto Nacional de Estadística de España. http://www.ine.es/jaxiBD/tabla.do?per=01&type=db&divi=EPOB&idtab=2. Naala idi 5 Hulio 2010.
- ^ 2.0 2.1 2.2 2.3 "España". Internasional a Pundo ti Panguartaan. http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=184&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr1.x=48&pr1.y=14. Naala idi 5 Nobiembre 2011.
- ^ "CIA World Factbook". https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html. Naala idi 13 Agostot 2008.
- ^ "Reporta ti Panagrangrang-ay ti Nagtagitaoan 2011". Nagkaykaysa a Pagpagilian. 2011. http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf. Naala idi 5 Nobiembre2011.
- ^ Ti Espaniol a Batay-linteg ket saan nga agipatakder ti aniaman a nagan para iti España, nupay ti balikas nga España, Estado español (Estado nga Espaniol) ken Nación española (Pagilian nga Espaniol) ket maus-usar kadagiti dokumento. Uray ngarud, ti Espaniol a Ministro iti Ganganaet a Panakibiang ket nangipatakder ti maysa a bilin a naipablaak idi 1984 a ti denominasion nga España ken Reino de España (Pagarian iti España) ket agpadpada a umisu a mangidutoken ti España kadagiti internasional a tultulag. Daytoy a balikas, Pagarian iti España, ket kaaduana nga inus-usar babaen dagiti gobierno kadagiti amin a nailian ken internasional a panakibiang, a mairaman dagiti ganganaet a tulag ken dagiti pay opisial a nailian a dokumento, nga isu daytoy ket mabigbigan a kas ti opisial a nagan babaen dagiti adu nga internasionaland nga organisasion. Acuerdo entre el Reino de de España y Nueva Zelanda, Acuerdo entre el reino de España y el reino de Marruecos}; lisensia pammalubos Tratado de la Unión Europea
- ^ 6.0 6.1 Anthon, Charles (1850). Maysa a sistema iti taga-ugma ken mediebal a heograpia para iti panag-usar kadagiti pagadalan ken kolehio. New York: Harper & Brothers. p. 14. http://books.google.com/?id=hm0rAAAAYAAJ&pg=PA14&dq=hesperia&q=hesperia.
- ^ Burke, Ulick Ralph (maika-2 nga edision, 2008). Maysa a pakasaritaan ti España manipud kadagiti Umuna a Panawen aginggana ti ipupusay ni Fernando ti Katoliko, Tomo 1. London: Longmans, Green & Co. p. 14. ISBN 978-1-4437-4054-8. http://books.google.com/?id=DuiyyWGg-KEC&pg=PA410&dq=spain+hispania&q=hispania.
- ^ # ↑ Linch, John (direktor), Fernández Castro, María Cruz (del segundo tomo), Historia de España, El País, volumen II, La península Ibérica en época prerromana, pg. 40. Dossier. La etimología de España; ¿tierra de conejos?, ISBN 978-84-9815-764-2
Kasilpo iti ruar [urnosen]
Dagiti midia a mainaig ti España idiay Wikimedia Commons
|
|||||||
.svg)
- Espana
- Dagiti adda ti dua a kontinente a pagilian
- Dagiti batay-linteg a monarkia
- Dagiti pagilian a nagbeddengan ti Taaw Atlantiko
- Dagiti pagilian ti Baybay Mediteraneo
- Dagiti pagilian idiay Europa
- Dagiti liberal a demokrasia
- Dagiti estado a kameng ti NATO
- Dagiti estado a kameng ti Kappon ti Europa
- Dagiti estado a kameng ti Kappon para iti Mediteraneo
- Dagiti estado a kameng ti Nagkaykaysa a Pagpagilian
- Dagiti pagilian nga agsasao ti Espaniol
- Lumaud nga Europa
