Tayikistan

Manipud iti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken

Nagsasabtan: 39°N 71°E / 39°N 71°E / 39; 71

Republika ti Tayikistan
  • Ҷумҳурии Тоҷикистон  (Tayiko)
  • Республика Таджикистан  (Ruso)
Wagayway Kayarigan
Nailian a kantaСуруди Миллии Тоҷикистон
Surudi Milli
Inay-ayatmi a pagilian
Lokasion ti  Tayikistan  (berde)
Lokasion ti  Tayikistan  (berde)
Kapitolio
ken kadakkelan a siudad
Dushanbe
38°33′N 68°48′E / 38.550°N 68.800°E / 38.550; 68.800
Opisial a sasao Tayiko
Mabigbigan a rehional a sasao Ruso (inter-etniko a pannakisarita)[1]
Grupgrupo ti etniko (2010)
[2]
Nagan dagiti umili Tayikistani, Taga-Tayikistan
Gobierno Dominante a partido a presidensial a republika
 •  Presidente Emomali Rahmon
 •  Kangrunaan a Ministro Kokhir Rasulzoda
Lehislatura Kangatuan nga Asemblia
 •  Akinngato a kamara Nailian nga Asemblia
 •  Akinbaba a kamara Asemblia dagiti Pannakabagi
Wayawaya manipud iti Kappon ti Sobiet
 •  Nairangarang 9 Septiembre 1991 
 •  Nalpas 25 Disiembre 1991 
Kalawa
 •  Dagup 143,100 km2 (Maika-98)
55,251 sq mi
 •  Danum (%) 1.8
Populasion
 •  2015 (karkulo) 8,610,000[3] (Maika-98)
 •  2010 (senso) 7 564 500
 •  Densidad 48.6/km2 (Maika-155)
125.8/sq mi
GDP (PPP) 2011 karkulo
 •  Dagup $17.555 billion[4] (Maika-128)
 •  Tunggal maysa a tao $2,247[4]
GDP (nominal) 2015 karkulo
 •  Dagup $8.572-bilion[4] (Maika-136)
 •  Tunggal maysa a tao $949[4]
Gini (2009) 30.8
kalalainganna
HDI (2014) increase 0.624[5]
kalalainganna · Maika-129
Kuarta Somoni (TJS)
Sona ti oras TJT (UTC+5)
Pagmanehuan kanawan
Kodigo ti panagtawag +992
TLD ti internet .tj

Ti Tayikistan (/təˈkɨstæn/, wenno /tæˈkstæn/; Тоҷикистон [tɔd͡ʒikɪsˈtɔn]), opisial a ti Republika ti Tayikistan (Tayiko: Ҷумҳурии Тоҷикистон, Çumhuriji Toçikiston/Jumhuriyi Tojikiston; Ruso: Респу́блика Таджикистан, Respublika Tadzhikistan), ket ti kabanbantayan a napalikmutan ti daga a naturay a pagilian idiay Tengnga nga Asia. Nakarkulo nga addaan iti 8 a riwriw a tattao idi 2013, daytoy ti maika-98 a kaaduan ti kaaduan ti populasion a pagilian ken addaan iti kalawa iti 143,100 km2 (55,300 sq mi), daytoy ti maika-96 a kadakkelan a pagilian iti lubong. Daytoy ket bineddengan babaen ti Apganistan babaen iti abagatan, Uzbekistan iti laud, Kirgistan iti amianan, ken Tsina iti daya. Mabirukan ti Pakistan iti abagatan ken insina babaen ti akikid a Koridor ti Wakhan. Ti tradisional a pagtaengan dagiti tattao a Tayiko ket mairaman iti agdama nga aldaw a Tayikistan, Apganistan ken Uzbekistan.

Ti teritorio a mangbukel itan ti Tayikistan ket dati a pagtaengan dagiti nadumaduma a taga-ugma a kultura, mairaman ti siudad ti Sarazm[6] iti Neolitiko ken Panawen ti Bronse, ken kanungpalan idi a pagtaengan dagiti pagarian a tinurturayan dagiti tattao iti nadumaduma a pammati ken kultura, mairaman ti sibilisasion ti Oxus, kultura ti Andronovo, Budismo, Nestoriano a Kristianidad, Soroastrianismo, ken Manikueismo. Ti lugar ket tinurturayan idin babaen dagiti nadumaduma nga imperio ken dagiti dinastia, mairaman ti Imperio ti Akuemenida, Imperio ti Sasanida, Imperio ti Hephtalita, Imperio ti Samanida, Imperio ti Mongol, Imperio ti Timurida, ken ti Imperio ti Rusia. Kas resulta ti pannakawaswas ti Kappon ti Sobiet, nagbalin a nawaya a pagilian ti Tayikistan idi 1991. Ti sibil a gubat ket gangani idi a dagus a nailaban kalpasan ti wayawaya, nagpaut manipud idi 1992 aginggana idi 1997. Manipud idi nagpatingga ti gubat, ti baro a napundar a katalinaay ti polika ken ganganaet a tulong ket nangpalubos ti pagilian a mangpadakkel ti ekonomiana.

Ti Tayikistan ket presidensial a republika a buklen dagiti uppat a probinsia. Kaaduan dagiti 8 a riwriw a tattao ti Tayikistan ket tagikua ti etniko a grupo ti Tayiko ken agsasaoda met iti Tayiko, urayno adu met ti tattao nga agsasao iti Ruso. Dagiti bantay ket mangsakop iti ad-adu ngem 90% iti pagilian. Daytoy ket addaan iti transision nga ekonomia a kaaduan nga agdepdepende kadagiti panangisukat iti kuarta, aluminio ken panagpataud iti kapas.

Nagan[urnosen | urnosen ti taudan]

Ti kayat a sawen ti Tayikistan ket "Daga dagiti Tayik". Ti pangsandi iti "-stan" (Persiano: ـستان-stān) ket Persiano para iti "lugar ti"[7] wenno "pagilian"[8] ken ti Tayik ket mabalin a ti nagan ti sakbay ti Islamiko a (sakbay ti maikapito a siglo A.D.) tribu.[9] Segun ti Panagadal ti Pagilian ti Tayikistan idi 1997 ti Biblioteka ti Kongreso, narigat a maibaga ti taudan iti balikas a "Tayik" gapu ta ti termino ket "nairiro kadagiti politikal a suppiat ti maikaduapulo a siglo a maipanggep no ti Turkiko wenno Irani a tattao ket dagiti orihinal a nagtataeng iti Tengnga nga Asia."[9]

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

 Daytoy nga artikulo ket agilaklak-am ti banag ti publiko a pagturayan manipud kadagiti sapot a pagsaadan weno dagiti dokumento ti CIA World Factbook.

  1. ^ "В Таджикистане русскому языку вернули прежний статус". Lenta.ru. Naala idi 13 Septiembre 2013. 
  2. ^ [1]
  3. ^ De Wulf, Martin. "Population Pyramids of the World: Tajikistan 2015". populationpyramid.net. Naala idi 28 Pebrero 2016. 
  4. ^ a b c d "Tajikistan profile at". International Monetary Fund website. Naala idi 22 Abril 2012. 
  5. ^ "2015 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2015. Naala idi 15 Disiembre 2015. 
  6. ^ "Proto-urban Site of Sarazm". UNESCO.org. UNESCO. Naala idi 9 Agosto 2014. 
  7. ^ "What's the Story Behind All the 'Stans?". About.com. Naala idi 10 Agosto 2014. 
  8. ^ "-Stan". Online Etymology Dictionary. Naala idi 10 Agosto 2014. 
  9. ^ a b A Country Study: Tajikistan, Ethnic Background, Library of Congress Call Number DK851 .K34 1997, http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+tj0013%29

Adu pay a mabasbasa[urnosen | urnosen ti taudan]

  • Historical Dictionary of Tajikistan babaen ni Kamoludin Abdullaev and Shahram Akbarzadeh
  • Land Beyond the River: The Untold Story of Central Asia babaen ni Monica Whitlock
  • Tajikistan: Disintegration or Reconciliation babaen ni Shirin Akiner
  • Tajikistan: The Trials of Independence babaen ni Shirin Akiner, Mohammad-Reza Djalili and Frederic Grare
  • Tajikistan and the High Pamirs babaen ni Robert Middleton, Huw Thomas and Markus Hauser, Odyssey Books, Hong Kong 2008 (ISBN 978-9-622177-73-4)
  • Majority Minoritized by Government: Muslims in Tajikistan (analysis) babaen ni Dr. Ruslan Kurbanov, OnIslam.net. Mayo 19, 2012.

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Midia a mainaig iti Tayikistan iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Tayikistan manipud iti Wikivoyage (Ingles)