Malawi

Manipud iti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Lumaktaw idiay: pagdaliasatan, biruken
Republika ti Malawi
Dziko la Malaŵi
Wagayway Eskudo
Pasasao: "Unity and Freedom"
Mulungu dalitsa Malaŵi  (Chichewa)
O Bendisionam Apo ti Dagami a Malawi [1]
Lokasion ti  Malawi  (nangisit nga asul)– idiay Aprika  (napusasaw nga asul ken nangisit a kolor-dapo)– idiay ti Kappon ti Aprika  (napusasaw nga asul)
Lokasion ti  Malawi  (nangisit nga asul)

– idiay Aprika  (napusasaw nga asul ken nangisit a kolor-dapo)
– idiay ti Kappon ti Aprika  (napusasaw nga asul)

Kapitolio
ken kadakkelan a siudad
Lilongwe
13°57′S 33°42′E / 13.950°S 33.700°E / -13.950; 33.700
Opisial a sasao Ingles[2]
Mabigbigan a nailian a sasao Chichewa[2]
Etniko a grupgrupo (2008)
Nagan dagiti umili Taga-Malawi
Gobierno Unitario a presidensial a republika
 -  Presidente Peter Mutharika
 -  Bise-Presidente Saulos Chilima
Lehislatura Nailian nga Asemblia
Wayawaya
 -  fmanipud iti Nagkaykaysa a Pagarian 6 Hulio 1964 
 -  republika 6 Hulio 1966 
 -  Agdama aBatay-linteg 18 Mayo 1994 
Kalawa
 -  Dagup 118,484 km2 (Maika-99)
45,747 sq mi
 -  Danum (%) 20.6%
Populasion
 -  2013 (karkulo) 16,407,000[3] (Maika-64)
 -  1998 (senso) 9,933,868
 -  Densidad 128.8/km2 (Maika-86)
333.6/sq mi
GDP (PPP) 2012 karkulo
 -  Dagup $14.265-bilion[4]
 -  Tunggal maysa a tao $857[4]
GDP (nominal) 2012 karkulo
 -  Dagup $4.212 billion[4]
 -  Tunggal maysa a tao $253[4]
Gini (2010) 43.9[5]
kalalainganna
HDI (2013) steady 0.414[6]
ababa · Maika-174
Kuarta Kwacha (D) (MWK)
Sona ti oras CAT (UTC+2)
 -  Kalgaw (DST) saan a mapalpaliiw (UTC+2)
Pagmanehuan kanigid
Kodigo ti panagtawag +265[7]
TLD ti internet .mw[7]
• Dagiti karkulo ti populasion para iti daytoy a pagilian ket nalawag a mangiraman dagiti epekto iti adu nga ipupusay gapu ti AIDS; daytoy ket mabalin a pagresultaan iti ab-ababa a panagbiag, nagatngato a gatad ti ipupusay dagiti maladaga, dagiti ab-ababa a gatad ti populasion iya-adu ti populasion, ken dagiti panagbalbaliw iti pannakaiwarwaras ti populasion babaen ti tawe ken sekso a no saan ket mabalin nga isu ti manamnama.
• Ti pakaammo ket naala manipud iti CIA Factbook malaksid no adda sabali a naipakaammo.

Ti Malawi (Chichewa [malaβi]), opisial a ti Republika ti Malawi, ket ti napalikmutan ti daga a pagilian idiay abagatan a daya nga Aprika a dati nga ammo a kas ti Nyasalandia. Daytoy ket bineddengan babaen ti Zambia iti amianan a laud, ti Tanzania iti amianan a daya, ti Mozambique iti daya, abagatan ken laud. Ti pagilian ket naisina manipud iti Tanzania ken Mozambique babaen ti Danaw Malawi. Ti Malawi ket sumurok a 118,000 km2 (45,560 sq mi) ken addaan daytoy iti nakarkulo a populasion ti 16,777,547 (karkulo ti Hulio 2013). Ti kapitoliona ket ti Lilongwe ken isu pay daytoy ti kadakkelan a siudad ti Malawi; ti maikadua a kadakkelan ket ti Blantyre ken ti maikatlo ket ti Mzuzu. Nagtaud ti nagan a Malawi manipud iti Maravi, ti duog a nagan ti tattao a Nyanja a nagtagtagitao iti lugar. Ti pagilian ket nabirngasan pay iti "The Warm Heart of Africa".[8]

Ti Malawi ket maysa kadagiti kabassitan a pagilian iti Aprika. Ti Danaw Malawi ket mangsakop iti agarup a pagkatlo iti kalawa ti Malawi.[9]

Ti lugar idiay Aprika nga ammo itan a kas Malawi ket tinagtagitao idi babaen dagiti immak-akar a grupo ti Bantu idi agarup a maika-10 a siglo. Kadagiti napalabas a siglo idi 1891 ti lugar ket kinolonia babaen ti Britaniko. Iti 1953 a Malawi, idi ammo a kas Nyasalandia, ti protektorado ti Nagkaykaysa a Pagarian, ket nagbalin a protektorado iti kaunegan ti nawaya-bassit a Pederasion ti Rhodesia ken Nyasalandia. Nawaswas ti Pederasion idi 1963. Idi 1964 nagpatingga ti protektorado ti Nyasaland ken ti Nyasaland ket nagbalin a nawaya a pagilian babaen ni Reina Isabel ken addaan iti baro a nagan iti Malawi. Kalpasan ti dua a tawen ti Malawi ket nagbalin a republika. Kalpasan ti pannakaala iti wayawaya daytoy ket nagbalin a maysa-partido nga estado babaen ti presidensia ni Hastings Banda, ken nagtultuloy a presidente aginggana idi 1994, idi naabak isuna iti panagbubutos. Ni Peter Mutharika ti agdama a presidente. Ti Malawi ket addaan iti demokratiko, adu-partido a gobierno. Ti Malawi ket addaan iti bassit a puersa ti militar nga adaan iti buyot, marina ken aero puersa. Ti ganganaet nga annuroten ti Malawi ket managkayat iti Akinlaud ken mangiraman kadagiti positibo a diplomatiko a pannakibiang kadagiti kaaduan a pagilian ken ti pannakibinglay kadagiti nadumaduma a gunglo ti sangalubongan.

Ti Malawi ket maysa kadagiti saan unay a naparang-ay a pagilian. Kaaduan iti ekonomiana ket naibatay iti agrikultura, ken kaaduan iti populasionna ket adda iti away. Ti gobierno ti Malawi ket kaaduan nga agdepdepende kadagiti tulong manipud kadagit isabali a pagilian tapno tapno maabotna dagiti masapulna iti panagdur-as, ngem daytoy met a kasapulan ket bimaasiten (ken ti nadaton a tulong) manipud idi 2000. Makasango ti gobierno ti Malawian kadagiti karit iti panagpartuat ken panagpadakkel iti ekonomia, panagpasayaat iti edukasion, panagaywan ti salun-at, panagsalaknib iti enbironmento, ken iti panagbalin a nawaya iti pinasia. Ti Malawi ket addaan kadagiti nadumaduma a naparang-ay a programa manipud idi 2005 a mangipatengnga iti isip kadagitoy a parikut, ken ti masakbbayn ti pagilian ket sumaysayaat, gapu kadagiti panagpasayaat ti panagpadakkel ti ekonomia, edukasion ken panagaywan ti salun-at a nakita idi 2007 ken 2008.

Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ "Malawi National Anthem Lyrics". National Anthem Lyrics. Lyrics on Demand. Naala idi 24 Agosto 2008. 
  2. ^ a b "Malawi Government". Malawi Government. Naala idi 31 Hulio 2015. 
  3. ^ Karkulo ti FAO para iti tawen ti 2013
  4. ^ a b c d "Malawi". International Monetary Fund. Naala idi 17 Abril 2013. 
  5. ^ "Gini Index". World Bank. Naala idi 2 Marso 2011. 
  6. ^ "2014 Human Development Report Summary" (PDF). United Nations Development Programme. 2014. pp. 21–25. Naala idi 27 Hulio 2014. 
  7. ^ a b "Country profile: Malawi". BBC News Online. BBC. 13 Marso 2008. Naala idi 17 Agosto 2008. 
  8. ^ "Malawi, The Warm Heart of Africa". Network of Organizations for Vulnerable & Orphan Children. Naala idi 26 Enero 2011. 
  9. ^ Songs from the Heart, Malawi's amazing birdlife. Central Africana Limited. 2014. ISBN 978-99908-14-33-0. 

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

  • Cutter, Charles H. (2006). Africa 2006 (41st nga ed.). Harpers Ferry, West Virginia: Stryker-Post Publications. ISBN 1-887985-72-7. 
  • Davidson, Basil (1991). Africa in History: Themes and Outlines (Revised and Expanded nga ed.). New York: Collier Books, MacMillan Publishing Company. ISBN 0-02-042791-3. 
  • Dickovick, J. Tyler (2008). Africa 2008 (43rd nga ed.). Harpers Ferry, West Virginia: Stryker-Post Publications. ISBN 978-1-887985-90-1. 
  • Gall, Timothy L. (ed.) (1998). Worldmark Encyclopedia of Cultures and Daily Life. Volume 1 – Africa. Cleveland, Ohio: Eastword Publications Development Inc. ISBN 0-7876-0553-0. 
  • Meredith, Martin (2005). The Fate of Africa – From the Hopes of Freedom to the Heart of Despair: A History of 50 Years of Independence. New York: Public Affairs. ISBN 1-58648-246-7. 
  • Murphy, Philip (editor) (2005). Central Africa: Closer Association 1945–1958. London, UK: The Stationery Office. ISBN 0-11-290586-2. 
  • Reader, John (1999). Africa: A Biography of the Continent (First Vintage Books nga ed.). New York: Vintage Books. ISBN 0-679-73869-X. 
  • Turner, Barry (ed.) (2008). The Statesman's Yearbook 2009: The Politics, Cultures and Economies of the World. Macmillan Publishers. ISBN 1-4039-9278-9. 

Dagiti silpo ti ruar[urnosen | urnosen ti taudan]

Midia a mainaig iti Malawi iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Malawi manipud iti Wikivoyage (Ingles)