Rwanda

Manipud iti Wikipedia, ti nawaya nga ensiklopedia
Darsen a mapan iti pagdaliasatan Darsen a mapan agbiruk

Nagsasabtan: 1°57′S 29°52′E / 1.950°S 29.867°E / -1.950; 29.867

Republika ti Rwanda
Repubulika y'u Rwanda  (Kinyarwanda)
République du Rwanda  (Pranses)
Republic of Rwanda  (Ingles)
Jamhuri ya Rwanda  (Swahili)
Ti wagayway ti Rwanda: dagiti garit ti asul, duyaw ken berde nga agraman iti duayaw nga init iti suli ti kanawan a ngato
Wagayway
Ti selio ti Rwanda: dagiti ramit a maipapan iti tengnga a tribu, a napalikmutan iti nagipenan a pilid babaen ti kuadrado a siglot
Selio
Napili a pagsasao: "Ubumwe, Umurimo, Gukunda Igihugu"
"Panagkaykaysa, Obra, Patriotismo"
Nailian a kanta: "Rwanda nziza"
(Ilokano: "Napintas a Rwanda")
Lokasion ti  Rwanda  (nangisit nga asul) – idiay Aprika  (napusasaw nga asul ken nangisit a kolor-dapo) – idiay ti Kappon ti Aprika  (napusasaw nga asul)
Lokasion ti  Rwanda  (nangisit nga asul)

– idiay Aprika  (napusasaw nga asul ken nangisit a kolor-dapo)
– idiay ti Kappon ti Aprika  (napusasaw nga asul)

Kapitolio
ken kadakkelan a siudad
Kigali
1°56′38″S 30°3′34″E / 1.94389°S 30.05944°E / -1.94389; 30.05944
Opisial a sasao
Grupgrupo ti etniko
(1994)
Relihion
Nagan dagiti umili
  • Rwandano
    Rwandes
GobiernoUnitario a dominante a partido a presidensial a batay-linteg a republika
• Presidente
Paul Kagame
• Kangrunaan a Ministro
Édouard Ngirente
LehislaturaParlamento
Senado
Kamara dagiti Deputado
Wayawaya 
manipud iti Belhika
• Wayawaya
1 Hulio 1962
• Naawat iti Nagkaykaysa a Pagpagilian
18 Septiembre 1962
• Agdama a batay-linteg
26 Mayo 2003
Kalawa
• Dagup
26,338 km2 (10,169 sq mi) (Maika-144)
• Danum (%)
5.3
Populasion
• Karkulo idi 2019
12,374,397[3] (Maika-76)
• Senso idi 2012
10,515,973[4]
• Densidad
470/km2 (1,217.3/sq mi) (Maika-22)
GDP (PPP)Karkulo idi 2020
• Dagup
$33.455 bilion[5]
• Tunggal maysa a tao
$2,641[5]
GDP (nominal)Karkulo idi 2020
• Dagup
$11.061 bilion[5]
• Tunggal maysa a tao
$873[5]
Gini (2016)43.7[6]
kalalainganna
HDI (2019)increase 0.543[7]
ababa · Maika-160
KuartaPranko ti Rwanda (RWF)
Sona ti orasUTC+2 (CAT)
Pagmanehuankanawan
Kodigo ti panagtawag+250
Kodigo ti ISO 3166RW
TLD ti internet.rw

Ti Rwanda,[a] opisial a ti Republika ti Rwanda,[8] ket ti maysa a napalikmutan iti daga a pagilian ti Tanap ti Nalatak a Rengngat, iti pagtumpongan iti rehion ti Nalatak a Dandanaw ti Aprika ken ti Daya nga Aprika. Mabirukan kadagiti bassit agrado iti Ekuador, ti Rwanda ket beddengan babaen ti Uganda, Tanzania, Burundi, ken ti Demokratiko a Republika ti Kongo. Daytoy ket nakaro a nangato, a nakaitedan ti naganna iti "daga dagiti ginasut a turod", ken kaaduan ti heograpiana ket babaen dagitibantay iti laud ken ti savanna iti daya, ken dagiti nadumaduma a danaw iti amin a paset ti pagilian. Kalalainganna aginggana iti subtropikal ti klima, ken adda dagiti dua panawen ti panagtutudo ken dagiti dua a namaga a panawen iti tunggal a maysa a tawen. Ti Rwanda ket addaan iti populasion iti sumurok a 12.6 a riwriw[9] nga agnanaed iti 26,338 km2 (10,169 sq mi) iti daga, ken ti kapusekan ti populasion a nangruna a daga a pagilian iti Aprika. Maysa a riwriw a tattao ti agnanaed iti kapitolio ken kadakkelan a siudad ti Kigali.

Ubing ti populasion ken kaaduan nga iti away. Maala dagiti taga-Rwanda manipud iti maysa laeng a grupo a maipapan ti kultura ken lingguistiko, ti Banyarwanda. Nupay kasta, iti kaunegan daytoy a grupo ken dagiti tallo a subgrupo: dagiti Hutu, Tutsi ken Twa. Dagiti Twa ket dagiti agtataeng iti bakir a tattao a pygmy ken masansanda a maikeddeng a kas dagiti kaputotan dagiti nasapa a nangtagtagitao ti Rwanda. Agsusuppiat dagiti eskolar kadagiti tinaudan ken dagiti paggigiddiatan a pagbaetan dagiti Hutu ken Tutsi; sumagmamano dagiti namatmati a dagiti pagigiddiatan ken naala manipud kadagiti dati a caste iti kaunegan ti agmaymaysa a tattao, bayat a dagiti dadduma ket namatmatida a dagiti Hutu ken Tutsi ket nagsisinada a simmangpet iti pagilian, ken manipud kadagiti nadumaduma a lokasion. Ti Kristianidad ti kadakkelan a relihion iti pagilian; ti kangrunaan a pagsasao ket ti Kinyarwanda, a kaaduan nga insasao dagiti taga- Rwanda, ken ti Ingles ken Pranses ket agserbi a kas dagiti maipatinayon nga opisial a pagsasao. Ti naturay nga estado ti Rwanda ket addaan iti presidensial a sistema ti gobierno. Ti presidente ket ni Paul Kagame ti Patriotiko a Sanguanan ti Rwandano (Rwandan Patriotic Front – RPF), a nagtultuloy a nagserbi manipud idi 2000. Ita nga aldaw, ti Rwanda ket addaan kadagiti ababa nga agpang ti korupsion no maiyasping kadagiti kaarruba a pagilian, ngem irepreporta met dagiti gunglo ti karbengan ti tao ti panaglapped kadagiti grupo ti oposision, intimidasion ken panaglapped iti wayawaya ti panagbitla. Turayan ti pagilian babaen ti maysa a nainget nga administratibo a herarkia manipud dagiti panawen ti kolonia; adda dagiti lima a probinsia a mamarkaan babaen dagiti pagbeddengan a naaramid idi 2006. Ti Rwanda ket maysa laeng kadagiti tallo a pagilian iti lubong a kaaduan dagiti babbai iti nailian a parlamento, ken dagiti sabali a pagilian ket ti Bolivia ken Kuba.

Tinagtagitao ti teritorio babaen dagiti agan-anup ken agburburas kadagiti Panawen ti Bato ken Landok, ken intono kuan sinaruno babaen dagiti tattao a Bantu. Immuna a naglalaok ti populasion kadagiti nadumaduma a puli ken kalpasanna dagiti dua a pagarian. Nagturay ti Pagarian ti Rwanda manipud iti agpakatengnga a maikasangapulo ket walo a siglo, ken militar a nagparmek dagiti ari a Tutsi kadagiti dadduma, ken impatengngada ti bileg ken kalpasanna a nangitignay kadagiti annuroten a kontra Hutu. Kinolonisado ti Alemania ti Rwanda idi1884 kas parte ti Aleman a Daya nga Aprika, a sinaruno babaen ti Belhika, a nagraut idi 1916 idi las-ud ti Gubat ti Sangalubongan I. Dagitoy dua a pagilian ti Europa ket nagturay babaen dagiti ari ken nagramidda kadagiti annuroten nga agayat iti Tutsi. Nagrebulto dagiti populasion ti Hutu idi 1959. Pinatayda dagiti adu a Tutsi ken kanungpalan a nangipatakder iti maysa a nawaya a tinurayan ti Hutu a republika idi 1962 nga indauluan babaen ni Presidente Grégoire Kayibanda. Ti maysa a kudeta ti militar idi 1973 ket nagtuang ken ni Kayibanda ken nangiyeg a nagbileg ni Juvénal Habyarimana, nga isu ket nangitalinaay iti annuroten nga agayat iti Hutu. Ti indauluan ti Tutsi a Patriotiko a Sanguanan ti Rwandano ket nangirugi iti maysa a sibil a gubat idi 1990. Naasasinado ni Habyarimana idi Abril 1994. Bimtak dagiti sosial a tension iti simmaruno a panangikisap iti puli ti Rwanda, a dagiti ekstremista a Hutu ket pinatayda dagiti agarup a 500,000–1,000,000 a Tutsi ken Hutu iti sakup ti sangagasut nga aldaw. Pinatinggaan ti RPF ti panangikisap iti puli iti maysa a balligi iti militar idi Hulio 1994.

Ti agdurdur-as nga ekonomia ti Rwanda ket nakaro a nagsagaba gapu iti panangikisap iti puli idi 1994, ngem pimmigsa metten manipud iti daytan. Kaaduan a naibatay ti ekonomia panagtaltalon ti makmakan. Ti kape ken tsa dagiti kangrunaan a maapit para iti eksport. Napardas a dumakdakkel ti sektor ti turismo ken isu itan ti mangiyuna a mangged ti kuarta iti pagilian. Ti Rwanda ket maysa laeng kadagiti dua a pagilian a mabalin ti natalged a panagbisita kadagiti gorila ti baatay, ken nangina dagiti panagbaybayad dagiti agbisbista para kadagiti permiso ti panagsurot ti gorila. Ti samiweng ken sala ket integral a parte ti kultura ti Rwanda, a naipangpangruna dagiti tambor ken ti nasayaat a nakoreograpo a sala nga intore. Dagiti tradisional nga arte ken dagiti artesano ket mapataud iti amin a paset ti pagilian, a mairaman ti imigongo, ti maysa nga arte iti takki ti baka.

Naturayan ti Rwanda a kas maysa nga unitario a presidensial a sistema nga addaan iti maysa a dua kamara a parlamento a turayan babaen ti Patriotiko a Sanguanan ti Rwandano manipud idi 1994. Ti pagilian ket kameng ti Kappon ti Aprika, ti Nagkaykaysa a Pagpagilian, ti Mankomunidad ti Pagpagilian, COMESA, OIF ken ti Komunidad ti Daya nga Aprika.

Dagiti nota[urnosen | urnosen ti taudan]

  1. ^ "Rwanda: A Brief History of the Country". United Nations. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 24 February 2018. Naala idi 4 April 2018.
  2. ^ "Religions in Rwanda | PEW-GRF". globalreligiousfutures.org (iti Ingles).
  3. ^ National Institute of Statistics of Rwanda (2019). "Size of the resident population" (iti Ingles). National Institute of Statistics of Rwanda. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 29 Mayo 2016. Naala idi 4 Abril 2020.
  4. ^ National Institute of Statistics of Rwanda 2014, p. 3.
  5. ^ a b c d "World Economic Outlook Database, October 2019". www.imf.org (iti Ingles). International Monetary Fund. Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 8 Pebrero 2021. Naala idi 8 Agosto 2020.
  6. ^ World Bank (XII).
  7. ^ Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene (PDF) (iti Ingles). United Nations Development Programme. 15 Disiembre 2020. pp. 343–346. ISBN 978-92-1-126442-5. Naiyarkibo (PDF) manipud iti kasisigud idi 15 Disiembre 2020. Naala idi 16 December 2020.
  8. ^ "Government of Rwanda: Welcome to Rwanda" (iti Ingles). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 23 Pebrero 2021. Naala idi 22 Pebrero 2021.
  9. ^ Nagkaykaysa a Pagpagilian – Listaan dagiti pagilian babaen ti populasion (Nagkaykaysa a Pagpagilian)

Dagiti nagibasaran[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti akinruar a silpo[urnosen | urnosen ti taudan]

Dagiti midia a mainaig iti Rwanda iti Wikimedia Commons
Pakaammo ti panagbiahe idiay Rwanda manipud iti Wikivoyage (iti Ingles)